Chọn dữ kiện và phép tính trong bài toán số tự nhiên – lớp 5
Cùng Học Toán · Lớp 5 · L5-02-B1
Chọn dữ kiện và phép tính trong bài toán số tự nhiên – lớp 5
Chọn đúng dữ kiện và quan hệ cần dùng trong bài toán tự nhiên. Cùng khám phá bằng nhiều cách biểu diễn, rồi giải thích cách làm của em.
Em sẽ làm được
- Chọn đúng dữ kiện và quan hệ cần dùng trong bài toán tự nhiên.
- Tự giải thích một bước làm và nhận ra một lỗi thường gặp.
Cần biết trước
Biết đọc đề, bốn phép tính và các bài toán đến ba bước.
Chuẩn bị và cách học
Giấy, bút; dùng thêm thước hoặc thẻ số khi ví dụ có yêu cầu.
Thử nói hoặc viết cách nghĩ, mở gợi ý khi cần rồi mới xem lời giải. Có thể chia bài thành nhiều lần học.
Khám phá từ những điều đã biết
Đọc tình huống, dự đoán rồi theo dõi cách giải thích. Hai ví dụ đầu được mở sẵn để em làm quen.
Ví dụ 1. Đọc đúng câu hỏi
Dữ kiện thừa
Có 5 khay, mỗi khay 12 bánh, mỗi bánh giá 8000 đồng. Hỏi số bánh. Dữ kiện nào chưa cần?
Một gợi ý nhỏ
Câu hỏi cần số bánh, không cần tiền mua bánh.
Cùng tìm lời giải
- Câu hỏi cần số bánh, không cần tiền mua bánh.
- Dùng số khay và số bánh mỗi khay: $5\times12=60$ (bánh).
- Giá 8000 đồng mỗi bánh chưa cần dùng.
Tự kiểm
Không lấy 60 nhân giá tiền khi đề chỉ hỏi số bánh.
Ví dụ 2. Từ diễn biến đến phép tính
Quan hệ
Kho có 180 hộp, chuyển đi 45 hộp rồi nhận 30 hộp. Số đang có là bao nhiêu?
Một gợi ý nhỏ
Chuyển đi làm số hộp giảm: $180-45=135$.
Cùng tìm lời giải
- Chuyển đi làm số hộp giảm: $180-45=135$.
- Nhận thêm làm số hộp tăng: $135+30=165$.
- Kho đang có 165 hộp.
Tự kiểm
Kiểm ngược: $165-30+45=180$.
Cùng một ý, nhiều cách khám phá
Đổi cách biểu diễn, tìm lỗi hoặc giải thích một tình huống mới. Hình và bảng cung cấp dữ kiện; số đo trên màn hình không thay số đo thực tế.
Ví dụ 3. Bảng đủ và thiếu
Đọc bảng
Bảng nào đủ để tìm tổng số nhãn?
| Bản ghi | Thông tin |
|---|---|
| A | 4 túi; 15 nhãn/túi |
| B | 4 túi; chưa biết nhãn/túi |
Một gợi ý nhỏ
Bảng A nêu số túi và số nhãn trong mỗi túi.
Cùng tìm lời giải
- Bảng A nêu số túi và số nhãn trong mỗi túi.
- Tổng nhãn ở A là $4\times15=60$.
- Bảng B thiếu số nhãn mỗi túi nên chưa xác định tổng.
Tự kiểm
Một đơn vị nhỏ và số đơn vị phải cùng được biết.
Ví dụ 4. Điều kiện để chia đều
Tìm dữ kiện còn thiếu
Có 32 viên trong 4 túi. Có chắc túi nào cũng có 8 viên không?
Một gợi ý nhỏ
Chia $32\div4=8$ chỉ tìm lượng mỗi túi khi các túi chứa bằng nhau.
Cùng tìm lời giải
- Chia $32\div4=8$ chỉ tìm lượng mỗi túi khi các túi chứa bằng nhau.
- Chẳng hạn 5, 7, 9, 11 viên cũng có tổng 32.
- Cần thêm điều kiện bốn túi có số viên bằng nhau.
Tự kiểm
Cộng $5+7+9+11=32$ để kiểm phản ví dụ.
Ví dụ 5. Đổi câu hỏi thì đổi dữ kiện
Chuyển tình huống
Với 5 khay, mỗi khay 12 bánh, giá 8000 đồng/bánh, nếu hỏi tổng tiền thì dùng thêm gì?
Một gợi ý nhỏ
Trước hết tìm 60 bánh.
Cùng tìm lời giải
- Trước hết tìm 60 bánh.
- Để tính tiền, lúc này phải dùng giá 8000 đồng mỗi bánh.
- $60\times8000=480000$ (đồng).
Tự kiểm
Câu hỏi mới làm dữ kiện giá tiền trở nên cần thiết.
Ví dụ 6. Một giá không đổi
Điều kiện
Mua 3 gói cùng loại hết 45 000 đồng. Khi nào tìm được giá 7 gói bằng cách rút về một gói?
Một gợi ý nhỏ
Cần các gói cùng giá và không có quy tắc giảm giá khác khi mua 7 gói.
Cùng tìm lời giải
- Cần các gói cùng giá và không có quy tắc giảm giá khác khi mua 7 gói.
- Một gói giá $45000\div3=15000$ (đồng).
- Nếu điều kiện ấy giữ nguyên, 7 gói giá $15000\times7=105000$ (đồng).
Tự kiểm
Nếu giá thay đổi, không tự dùng 15 000 đồng cho gói mới.
Ví dụ 7. Chọn sơ đồ quan hệ
Lựa chọn
Có 84 cây, trồng 24 cây. Muốn biết số còn lại nên chọn “$84+24$” hay “$84-24$”?
Một gợi ý nhỏ
Số cây đã trồng được lấy ra khỏi số đang có.
Cùng tìm lời giải
- Số cây đã trồng được lấy ra khỏi số đang có.
- Vì cần phần còn lại nên chọn phép trừ.
- $84-24=60$ (cây).
Tự kiểm
$60+24=84$ (cây).
Thử sức thêm · Đọc và giải thích
Ví dụ 8. Câu hỏi chưa rõ
Dữ kiện thiếu
Một bản ghi nêu 4 hộp, 18 bút/hộp và 6000 đồng/bút nhưng chỉ ghi “Hỏi bao nhiêu?”. Có nên tính ngay không?
Một gợi ý nhỏ
Các dữ kiện có thể dùng để hỏi số bút hoặc số tiền.
Cùng tìm lời giải
- Các dữ kiện có thể dùng để hỏi số bút hoặc số tiền.
- Hai câu hỏi ấy có đáp số và đơn vị khác nhau.
- Cần nêu rõ điều muốn tìm trước khi chọn phép tính.
Tự kiểm
Một bài giải đúng phải trả lời đúng câu hỏi đã xác định.
Em tự thử
Bốn bài đầu giữ nhiệm vụ của phiếu; bốn bài sau thêm cách hỏi và tình huống. Viết câu trả lời trước khi mở lời giải. Với đo đạc, vẽ hoặc khảo sát, ghi kết quả em thực sự làm được.
Bài 1
Củng cố
Kho có 9 thùng, mỗi thùng 24 chai; mỗi chai 500 ml. Hỏi số chai trong kho. Dữ kiện nào không cần?
Một gợi ý nhỏ
Chỉ dùng dữ kiện trả lời điều được hỏi; nêu điều kiện lượng mỗi đơn vị bằng nhau nếu rút về đơn vị.
Đối chiếu lời giải
- Chỉ dùng dữ kiện trả lời điều được hỏi; nêu điều kiện lượng mỗi đơn vị bằng nhau nếu rút về đơn vị.
- $9\times24=216$ chai
- không cần 500 ml mỗi chai.
Tự kiểm
Đi ngược các bước về lượng ban đầu, đồng thời kiểm đơn vị và điều kiện chia đều hoặc đơn giá giữ nguyên.
Bài 2
Củng cố
Có 360 quyển, chuyển đi 85 quyển rồi nhận thêm 45 quyển. Nêu các bước để tìm số còn có, rồi tính.
Một gợi ý nhỏ
Chỉ dùng dữ kiện trả lời điều được hỏi; nêu điều kiện lượng mỗi đơn vị bằng nhau nếu rút về đơn vị.
Đối chiếu lời giải
- Chỉ dùng dữ kiện trả lời điều được hỏi; nêu điều kiện lượng mỗi đơn vị bằng nhau nếu rút về đơn vị.
- Trừ số đã chuyển: $360-85=275$
- cộng số nhận thêm: $275+45=320$ quyển.
Tự kiểm
Đi ngược các bước về lượng ban đầu, đồng thời kiểm đơn vị và điều kiện chia đều hoặc đơn giá giữ nguyên.
Bài 3
Củng cố
Mua 4 hộp bút cùng loại hết 96 000 đồng. Muốn tìm giá 7 hộp như vậy, phải giữ điều kiện gì?
Một gợi ý nhỏ
Chỉ dùng dữ kiện trả lời điều được hỏi; nêu điều kiện lượng mỗi đơn vị bằng nhau nếu rút về đơn vị.
Đối chiếu lời giải
- Chỉ dùng dữ kiện trả lời điều được hỏi; nêu điều kiện lượng mỗi đơn vị bằng nhau nếu rút về đơn vị.
- Giữ cùng giá mỗi hộp, cùng loại
- khi đó có thể tìm giá một hộp rồi nhân 7.
Tự kiểm
Đi ngược các bước về lượng ban đầu, đồng thời kiểm đơn vị và điều kiện chia đều hoặc đơn giá giữ nguyên.
Bài 4
Củng cố
Một đề chỉ cho tổng 28 viên trong bốn túi. Bạn chia 28 : 4 và bảo mỗi túi 7 viên. Cần thêm điều kiện nào?
Một gợi ý nhỏ
Tìm thương của 28 chia cho 4; số chia khác 0.
Đối chiếu lời giải
- Tìm thương của 28 chia cho 4; số chia khác 0.
- Tách $28=0+28$; hai phần lần lượt bằng $4\times0$ và $4\times7$.
- Vì thế thương là $0+7=7$.
- Cần bốn túi có số viên bằng nhau. Chỉ tổng 28 viên chưa đủ kết luận từng túi 7 viên.
Tự kiểm
Nhân để kiểm: $7\times4=28$.
Bài 5. Làm rõ điều hỏi
Chọn dữ kiện
Có 8 hộp, mỗi hộp 9 bút, giá 5000 đồng/bút. Hỏi số bút; cần dùng dữ kiện nào?
Một gợi ý nhỏ
Cần số hộp và số bút mỗi hộp.
Đối chiếu lời giải
- Cần số hộp và số bút mỗi hộp.
- $8\times9=72$ bút.
- Giá mỗi bút chưa cần cho câu hỏi số bút.
Tự kiểm
Nếu hỏi tổng tiền mới dùng thêm đơn giá.
Bài 6. Kiểm câu trả lời sai đơn vị
Tìm lỗi
Có 84 hạt chia đều 7 túi. Bạn ghi “12 túi”. Sửa.
Một gợi ý nhỏ
Số túi đã cho là 7.
Đối chiếu lời giải
- Số túi đã cho là 7.
- Mỗi túi có $84\div7=12$ hạt.
- Sửa thành 12 hạt mỗi túi.
Tự kiểm
$12\times7=84$ hạt.
Bài 7. Nhận thêm bao nhiêu?
Câu hỏi trung gian
Kho có 90 hộp, nhận thêm 4 chuyến mỗi chuyến 15 hộp rồi giao 30 hộp. Tìm số đang có.
Một gợi ý nhỏ
Nhận thêm $4\times15=60$ hộp.
Đối chiếu lời giải
- Nhận thêm $4\times15=60$ hộp.
- Sau khi nhận: $90+60=150$ hộp.
- Sau khi giao: $150-30=120$ hộp.
Tự kiểm
$120+30-60=90$ hộp.
Bài 8. Một dữ kiện còn thiếu
Điều kiện
Ba túi chứa tổng 27 viên. Muốn kết luận 5 túi như vậy có 45 viên, cần điều kiện nào?
Một gợi ý nhỏ
Phải biết ba túi ban đầu chứa bằng nhau.
Đối chiếu lời giải
- Phải biết ba túi ban đầu chứa bằng nhau.
- Mỗi túi mới phải có số viên bằng đúng mỗi túi cũ.
- Khi đó mỗi túi 9 viên và 5 túi có 45 viên.
Tự kiểm
Nếu túi mới lớn hơn hoặc nhỏ hơn, phép nhân theo 9 không còn căn cứ.
Dừng lại và tự kiểm
Em có thể giải thích bằng lời của mình và chỉ ra cách kiểm kết quả không?
Ba câu em tự hỏi
- Em đã đọc đủ dữ kiện và điều cần tìm chưa?
- Vì sao cách làm của em phù hợp với điều kiện của đề?
- Em có thể kiểm bằng cách khác hoặc chỉ ra chỗ cần sửa không?
Chọn bước tiếp theo
Nếu còn vướng, xem lại hai ví dụ đầu rồi giải một bài tương tự bằng cách diễn đạt của riêng em. Với bài tìm lỗi, hãy chỉ rõ bước sai và lí do sửa, không chỉ chép đáp số.
Dành cho người lớn · Gợi hỏi để trẻ tự giải thích
Để trẻ thử trước. Hỏi “Con biết điều gì?”, “Vì sao con chọn cách ấy?” hoặc “Con kiểm tra bằng cách nào?”. Chấp nhận cách làm khác nếu đúng dữ kiện và ý nghĩa toán học.
Ghi nhận phần trẻ tự giải thích và phần đã được hỗ trợ. Với hoạt động thực hành, dùng số liệu thực tế; số trong tình huống minh họa không phải kết quả quan sát của trẻ. Tập trung vào cách hiểu và khả năng tự sửa.
Tải học liệu miễn phí
Bộ phiếu và hướng dẫn dành cho mô-đun “Bài toán số tự nhiên đến bốn bước”. Bài web có thêm ví dụ và bài luyện để tự học.