Đến nội dung chính
THCSLớp 6Số thập phân, tỉ số và phần trămMở mô-đun

Tỉ số và tỉ số phần trăm của hai đại lượng · Toán lớp 6

Học liệu miễn phí do Cùng Học Toán tự biên soạn.

Cập nhật: 28/10/2026 · Mục tiêu L6-25-B3

Phân số, thập phân và phần trăm có thể là ba cách ghi cùng giá trị. Đổi cách ghi phải bù hệ số 100 của kí hiệu phần trăm; chỉ thêm dấu % sẽ đổi giá trị.

Sau bài này, em có thể:

  • Đổi chính xác giữa ba dạng khi có thể viết thập phân hữu hạn.
  • Phân biệt số phần trăm nhỏ với số thập phân, giữ phân số chính xác và so các dạng khác nhau.

Cần biết trước: Phân số, số thập phân, tỉ số phần trăm đã làm quen ở tiểu học và đổi các đơn vị đo cùng loại.

Cách học: Chuẩn bị vở và bút. Bắt đầu từ tình huống, dự đoán rồi mở gợi ý trước khi xem lời giải. Hai lời giải đầu được mở sẵn để em làm quen cách trình bày. Có thể chia bài thành nhiều lượt; hai ví dụ cuối và hai bài cuối là tự chọn.

Với công thức hoặc bảng dài, em có thể vuốt ngang trong khung để xem đầy đủ.

1. Bắt đầu từ tình huống và kiến thức đã biết

$\frac38=\frac{375}{1000}=0{,}375=37{,}5\%$. Mỗi dấu bằng nối hai cách ghi cùng giá trị. Ngược lại, $37{,}5\%=37{,}5:100=0{,}375$.

$0{,}4$ và $0{,}4\%$ không bằng nhau: số sau bằng $0{,}004$. Vì vậy luôn đọc kí hiệu phần trăm như “chia cho một trăm”.

2. Tám ví dụ cốt lõi: dự đoán, tìm lý do, tự kiểm

Ví dụ 1. Ba cách ghi của ba phần tám

Dẫn dắt từng bước

Em thử trước:

Đổi $\frac38$ thành thập phân rồi phần trăm.

Bắt đầu từ đâu?

Tạo mẫu $1000$ hoặc chia $3$ cho $8$.

Gợi ý để em tự tìm

$\frac38=\frac{375}{1000}$.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. $\frac38=0{,}375$. Nhân số này với $100$ để tìm số đứng trước dấu phần trăm: $0{,}375\times100=37{,}5$.

  2. Vậy $\frac38=0{,}375=37{,}5\%$.

Tự kiểm

$37{,}5:100=0{,}375$ đổi ngược đúng.

Ví dụ 2. Phần trăm về mẫu một trăm

Dẫn dắt từng bước

Em thử trước:

Đổi $12\%$ thành thập phân và phân số tối giản.

Bắt đầu từ đâu?

Viết nghĩa của % trước.

Gợi ý để em tự tìm

$12\%=\frac{12}{100}$.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. $12\%=\frac{12}{100}=0{,}12$.

  2. Chia tử và mẫu cho $4$, được $\frac3{25}$.

Tự kiểm

$\frac3{25}=\frac{12}{100}$, giữ đúng $12\%$.

Ví dụ 3. Số phần trăm có phần thập phân

Dẫn dắt từng bước

Em thử trước:

Đổi $0{,}075$ thành phần trăm.

Bắt đầu từ đâu?

Nhân số thập phân đã cho với $100$ để tìm số đứng trước kí hiệu phần trăm.

Gợi ý để em tự tìm

Số phần trăm cần là $7{,}5$.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. $0{,}075\times100=7{,}5$.

  2. Vậy $0{,}075=7{,}5\%$ vì $7{,}5:100=0{,}075$.

Tự kiểm

Không ghi $75\%$, vì $75\%=0{,}75$, lớn gấp $10$ lần số gốc.

Ví dụ 4. Vượt một toàn thể

Dẫn dắt từng bước

Em thử trước:

Đổi $150\%$ thành thập phân và phân số tối giản.

Bắt đầu từ đâu?

Chia $150$ cho $100$, không ép phần trăm dưới $100$.

Gợi ý để em tự tìm

$150\%=\frac{150}{100}$.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. $\frac{150}{100}=1{,}5$.

  2. Rút gọn chia cả tử và mẫu cho $50$, được $\frac32$. Vậy $150\%=1{,}5=\frac32$.

Tự kiểm

Giá trị lớn hơn $1$ phù hợp phần trăm lớn hơn $100\%$.

Điều cần nhớ sau bốn ví dụ

Để đổi $p\%$ về thập phân hoặc phân số, dùng $p\%=\frac p{100}$ rồi tính/rút gọn. Để đổi số thập phân $r$ sang phần trăm, viết $r=(100r)\%$. Đổi phân số sang thập phân có thể chia tử cho mẫu; nếu không hữu hạn thì giữ phân số hoặc báo gần đúng có ghi rõ.

$0\%=0$, $100\%=1$, và phần trăm có thể vượt $100\%$. Mỗi lần đổi, thử làm ngược lại hoặc đưa về một phân số chung để kiểm. Dấu $=$ chỉ dùng khi giá trị thật sự bằng nhau.

Ví dụ 5. Phân biệt hai lần có số 0,4

Vận dụng

Em thử trước:

Đổi $0{,}4$ và $0{,}4\%$ về phân số để so sánh.

Bắt đầu từ đâu?

Chỉ cách thứ hai có phép chia thêm cho $100$.

Gợi ý để em tự tìm

$0{,}4=\frac4{10}$ nhưng $0{,}4\%=\frac{0{,}4}{100}$.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. $0{,}4=\frac25$. Còn $0{,}4\%=0{,}004=\frac4{1000}=\frac1{250}$.

  2. $\frac25=\frac{100}{250}>\frac1{250}$, nên $0{,}4$ lớn gấp $100$ lần $0{,}4\%$.

Tự kiểm

Đổi ngược $0{,}004\times100=0{,}4$ là số đứng trước kí hiệu %, không phải giá trị toàn biểu thức.

Ví dụ 6. Hai mốc 0 và một

Vận dụng

Em thử trước:

Viết $0$ và $1$ dưới dạng phần trăm. Số $100\%$ có bằng $100$ không?

Bắt đầu từ đâu?

Dùng định nghĩa chia cho $100$.

Gợi ý để em tự tìm

$100\%=\frac{100}{100}$.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. $0=0\%$ và $1=100\%$.

  2. $100\%=1\ne100$, nên không bỏ kí hiệu % mà giữ nguyên số nguyên $100$.

Tự kiểm

$100$ nếu viết phần trăm sẽ là $10000\%$, không phải $100\%$.

Ví dụ 7. So hai cách ghi khác nhau

Vận dụng

Em thử trước:

So $12{,}5\%$ với $0{,}15$.

Bắt đầu từ đâu?

Đưa về cùng thập phân.

Gợi ý để em tự tìm

$12{,}5\%=0{,}125$.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. $12{,}5:100=0{,}125$.

  2. $0{,}125<0{,}150=0{,}15$, nên $12{,}5\%<0{,}15$.

Tự kiểm

Cách khác $0{,}15=15\%>12{,}5\%$, khớp.

Ví dụ 8. Phân số không có thập phân hữu hạn

Vận dụng

Em thử trước:

Có được viết $\frac13=0{,}333=33{,}3\%$ không? Giữ phần nào đúng và sửa phần nào gần đúng.

Bắt đầu từ đâu?

Kiểm các giá trị sau dấu bằng.

Gợi ý để em tự tìm

$0{,}333=\frac{333}{1000}$ và $33{,}3\%$ cũng bằng số ấy.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. $0{,}333=33{,}3\%$ là đẳng thức đúng, nhưng $\frac13$ khác $\frac{333}{1000}$ vì $333\times3=999\ne1000$.

  2. Vì thế viết $\frac13\approx0{,}333=33{,}3\%$ nếu báo đến ba hàng thập phân hoặc một hàng của số phần trăm.

  3. Dạng chính xác giữ $\frac13$ hoặc $(\frac{100}{3})\%$.

Tự kiểm

Không biến số có ba chữ số sau dấu phẩy thành biểu diễn chính xác của một phần ba.

3. Hai ví dụ mở rộng — tự chọn

Học phần này khi em đã hiểu cách nghĩ trong các ví dụ cốt lõi; có thể để dành cho lượt sau.

Ví dụ 9. Mọi giá trị vượt 100 phần trăm

Mở rộng · tự chọn

Em thử trước:

Cho $n$ nguyên từ $0$ đến $5$. Đổi $\frac n4$ sang phần trăm và tìm mọi $n$ cho giá trị lớn hơn $100\%$.

Bắt đầu từ đâu?

Mỗi phần tư bằng $25\%$.

Gợi ý để em tự tìm

Phần trăm là $(25n)\%$.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. $\frac n4=\frac{25n}{100}=(25n)\%$. Muốn lớn hơn $100\%$ cần $25n>100$, tức $n>4$.

  2. Trong miền $0$ đến $5$, chỉ $n=5$; giá trị $\frac54=1{,}25=125\%$. Giá trị $n=4$ chỉ cho bằng $100\%$ nên loại.

Tự kiểm

Đã xét cả trường hợp tử $0$ và đầu mút bằng cận.

Ví dụ 10. Các cách ghi bằng nhau trong một tập

Mở rộng · tự chọn

Em thử trước:

Trong $\frac35$, $0{,}6$, $60\%$, $0{,}6\%$, những cách nào cùng giá trị? Giải thích bằng mẫu $1000$.

Bắt đầu từ đâu?

Không chỉ so các chữ số $6$ và $60$.

Gợi ý để em tự tìm

$0{,}6\%=0{,}006$.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. $\frac35=\frac{600}{1000}$, $0{,}6=\frac{600}{1000}$ và $60\%=\frac{60}{100}=\frac{600}{1000}$.

  2. Còn $0{,}6\%=\frac6{1000}$, khác các giá trị trên. Vì vậy ba cách đầu bằng nhau, cách cuối nhỏ hơn $100$ lần.

Tự kiểm

Định nghĩa kí hiệu %, chứ không độ dài cách viết, quyết định nhóm bằng nhau.

4. Những lỗi cần tránh

Lỗi Cách tự phát hiện và sửa
Chỉ thêm dấu % mà giữ số thập phân. Thêm % chia giá trị cho 100, nên đổi số đứng trước để bảo toàn giá trị.
Mọi phân số phải có thập phân hữu hạn. Giữ phân số hoặc số gần đúng được ghi rõ; không cắt chữ số rồi dùng dấu bằng.
Phần trăm trên 100 là sai. Giá trị trên 1 viết được bằng phần trăm trên 100; kiểm theo ngữ cảnh của tỉ số.

5. Mười hai bài tự luyện có gợi ý và lời giải riêng

Bài 1–4 giữ dữ kiện và yêu cầu của bốn nhiệm vụ trên phiếu. Bài 5–10 củng cố và vận dụng; bài 11–12 là phần mở rộng tự chọn. Viết lời giải vào vở, thử mở gợi ý trước khi xem lời giải. Với nhiệm vụ đo, vẽ hoặc khảo sát, ghi lại dữ kiện và kết quả thực của em.

Bài 1

Nhiệm vụ nền tảng

Đổi $\frac7{20}$ thành số thập phân rồi phần trăm.

Gợi ý bài 1

Đưa mẫu về $100$.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 1
  1. $\frac7{20}=\frac{35}{100}=0{,}35$.

  2. $0{,}35=35\%$ vì $35\%=\frac{35}{100}$.

Tự kiểm

Không dùng $7\%$ chỉ từ tử $7$.

Bài 2

Nhiệm vụ nền tảng

Đổi $0{,}08$ và $1{,}25$ thành phần trăm.

Gợi ý bài 2

Nhân mỗi số với $100$ để tìm số đứng trước %.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 2
  1. $0{,}08=8\%$ vì $8:100=0{,}08$.

  2. $1{,}25=125\%$ vì $125:100=1{,}25$.

Tự kiểm

Đáp án theo đúng thứ tự; số lớn hơn $1$ có thể vượt $100\%$.

Bài 3

Nhiệm vụ nền tảng

Đổi $12{,}5\%$ thành số thập phân rồi phân số tối giản.

Gợi ý bài 3

Chia số phần trăm cho $100$.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 3
  1. $12{,}5\%=0{,}125=\frac{125}{1000}$.

  2. Chia cả tử và mẫu cho $125$, được $\frac18$.

Tự kiểm

$\frac18=0{,}125$, đổi ngược thành $12{,}5\%$.

Bài 4

Nhiệm vụ nền tảng

Bạn viết $0{,}4=0{,}4\%$. Sửa và kiểm bằng phân số có mẫu $100$.

Gợi ý bài 4

$0{,}4$ có $40$ phần trăm, không phải $0{,}4$ phần trăm.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 4
  1. $0{,}4=\frac{40}{100}=40\%$.

  2. Còn $0{,}4\%=\frac{0{,}4}{100}=0{,}004$, khác giá trị đã cho.

Tự kiểm

Thêm riêng kí hiệu % đã chia giá trị cho $100$, nên phải đổi số đứng trước kí hiệu cho phù hợp.

Bài 5

Luyện tập có hướng dẫn

Đổi $\frac9{40}$ thành thập phân và phần trăm.

Gợi ý bài 5

Tạo mẫu $1000$.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 5
  1. $\frac9{40}=\frac{225}{1000}=0{,}225$.

  2. $0{,}225=22{,}5\%$.

Tự kiểm

$22{,}5:100=0{,}225$, khớp.

Bài 6

Luyện tập có hướng dẫn

Đổi $0{,}0065$ thành phần trăm.

Gợi ý bài 6

Giữ đúng hai chữ số $0$ sau dấu phẩy của số gốc.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 6
  1. $0{,}0065\times100=0{,}65$.

  2. Vậy $0{,}0065=0{,}65\%$.

Tự kiểm

$0{,}65:100=0{,}0065$; không ghi $6{,}5\%$.

Bài 7

Luyện tập có hướng dẫn

Đổi $250\%$ thành thập phân và phân số tối giản.

Gợi ý bài 7

Viết mẫu $100$ trước rút.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 7
  1. $250\%=\frac{250}{100}=2{,}5$.

  2. Rút gọn được $\frac52$.

Tự kiểm

$\frac52=2{,}5>1$, phù hợp $250\%>100\%$.

Bài 8

Luyện tập có hướng dẫn

Đổi $0{,}05\%$ thành thập phân và phân số tối giản.

Gợi ý bài 8

Chia $0{,}05$ cho $100$, không bỏ kí hiệu %.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 8
  1. $0{,}05\%=0{,}0005=\frac5{10000}$.

  2. Rút gọn chia cả tử và mẫu cho $5$ được $\frac1{2000}$.

Tự kiểm

$0{,}0005\times100=0{,}05$, đúng số đứng trước dấu phần trăm ban đầu.

Bài 9

Luyện tập có hướng dẫn

Tìm những cách bằng $\frac15$ trong $0{,}2$, $20\%$, $2\%$.

Gợi ý bài 9

Đưa về phần một trăm để so.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 9
  1. $\frac15=\frac{20}{100}=0{,}2=20\%$.

  2. $2\%=\frac2{100}=0{,}02$, không bằng $\frac15$.

Tự kiểm

Không ghép $2\%$ với $0{,}2$ chỉ vì cùng chữ số $2$.

Bài 10

Luyện tập có hướng dẫn

Tính $25\%+0{,}125$ rồi viết kết quả thành phần trăm.

Gợi ý bài 10

Đưa hai số hạng về cùng dạng thập phân.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 10
  1. $25\%=0{,}25$; tổng $0{,}25+0{,}125=0{,}375$.

  2. $0{,}375=37{,}5\%$.

Tự kiểm

Cách khác $0{,}125=12{,}5\%$; $25\%+12{,}5\%=37{,}5\%$.

Mở rộng tự chọn: giải thích và suy luận thêm

Đọc kỹ điều kiện; lời giải hướng dẫn từng bước để em theo dõi và tự kiểm.

Bài 11

Mở rộng · tự chọn

Cho $n$ là chữ số từ $0$ đến $9$. Tìm mọi $n$ để $0{,}03<n\%\le0{,}07$.

Gợi ý bài 11

Viết $n\%=\frac n{100}$ và đưa hai cận về cùng mẫu.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 11
  1. $0{,}03=\frac3{100}$, $0{,}07=\frac7{100}$, nên cần $3<n\le7$.

  2. Các chữ số là $4,5,6,7$. Cận $3$ nghiêm ngặt bị loại; cận $7$ có bằng được nhận.

Tự kiểm

Đã xét kí hiệu %; không so trực tiếp số nguyên $n$ với hai số thập phân mà bỏ hệ số $100$.

Bài 12

Mở rộng · tự chọn

Ba cách ghi $\frac23$, $0{,}667$, $66{,}7\%$ có phải đều bằng nhau chính xác không? Nêu đẳng thức đúng và quan hệ gần đúng.

Gợi ý bài 12

Đổi phần trăm về thập phân rồi kiểm phân số.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 12
  1. $66{,}7\%=0{,}667=\frac{667}{1000}$. Nhưng $667\times3=2001\ne2000$, nên số này khác $\frac23$.

  2. Có thể viết $\frac23\approx0{,}667=66{,}7\%$ khi báo đến ba chữ số sau dấu phẩy ở dạng thập phân, hoặc một chữ số sau dấu phẩy của số phần trăm; dạng chính xác giữ $\frac23$.

Tự kiểm

Số báo gần đúng này lớn hơn $\frac23$ vì $2001>2000$; không gọi nó là phân số chính xác ấy.

6. Tự kiểm sau khi học

Bài tiếp theo đổi lượng làm mốc; cùng một chênh lệch có thể cho hai phần trăm khác nhau.

Đối chiếu kết quả với đúng giả thiết, đơn vị và yêu cầu của đề. Nếu sai, giữ bài làm đầu và tìm bước cần sửa trước khi giải lại. Có thể dùng cách khác khi giải thích được vì sao các bước hợp lệ.

7. Tải học liệu miễn phí

Phiếu in dưới đây thuộc mô-đun Tỉ số và tỉ số phần trăm của hai đại lượng. Bài học trên web có thêm ví dụ, bài luyện và lời giải để em tự học.