Đến nội dung chính
THCSLớp 6Số thập phân, tỉ số và phần trămMở mô-đun

Tỉ số và tỉ số phần trăm của hai đại lượng · Toán lớp 6

Học liệu miễn phí do Cùng Học Toán tự biên soạn.

Cập nhật: 28/10/2026 · Mục tiêu L6-25-B5

Các mô hình thành phần trên giấy giúp chọn đúng mẫu số. So A với riêng B dùng B làm mốc; hỏi A chiếm phần của toàn hỗn hợp dùng tổng mọi thành phần, theo điều kiện khối lượng cộng được và không hao hụt.

Sau bài này, em có thể:

  • Tính phần trăm khối lượng một thành phần và phân biệt với tỉ số giữa hai thành phần.
  • Kiểm tổng, thành phần rời nhau, mô hình không hao hụt và các trường hợp tổng 0 hoặc thêm thành phần.

Cần biết trước: Phân số, số thập phân, tỉ số phần trăm đã làm quen ở tiểu học và đổi các đơn vị đo cùng loại.

Cách học: Chuẩn bị vở và bút. Bắt đầu từ tình huống, dự đoán rồi mở gợi ý trước khi xem lời giải. Hai lời giải đầu được mở sẵn để em làm quen cách trình bày. Có thể chia bài thành nhiều lượt; hai ví dụ cuối và hai bài cuối là tự chọn.

Với công thức hoặc bảng dài, em có thể vuốt ngang trong khung để xem đầy đủ.

1. Bắt đầu từ tình huống và kiến thức đã biết

Mô hình khối lượng có $20$ g A và $80$ g B, không có thành phần khác và không hao hụt. Tổng $100$ g, nên A chiếm $20\%$ tổng. Nhưng A so riêng B là $20:80=\frac14=25\%$.

Hai kết quả không mâu thuẫn: lượng làm mốc $100$ g khác $80$ g. Đây là dữ liệu giả định trên giấy, không yêu cầu pha hoặc sử dụng vật liệu thực.

2. Tám ví dụ cốt lõi: dự đoán, tìm lý do, tự kiểm

Ví dụ 1. Hai mốc trong một mô hình

Dẫn dắt từng bước

Em thử trước:

Mô hình $20$ g A và $80$ g B, không hao hụt. Tính phần trăm A trong tổng và tỉ số A so B.

Bắt đầu từ đâu?

Tính tổng trước, rồi ghi riêng hai mẫu số.

Gợi ý để em tự tìm

Tổng $100$ g, riêng B $80$ g.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. A chiếm $20:(20+80)=20:100=20\%$ tổng.

  2. A so B là $20:80=\frac14=25\%$. Hai câu hỏi có cùng tử nhưng mẫu khác nhau.

Tự kiểm

B chiếm $80\%$ tổng; $20\%+80\%=100\%$, không cộng $25\%$ vào tổng thành phần.

Ví dụ 2. Khối lượng đường trong tổng

Dẫn dắt từng bước

Em thử trước:

Dữ liệu trên giấy có $12$ g đường và $108$ g nước, không hao hụt. Tính phần trăm đường theo khối lượng.

Bắt đầu từ đâu?

Tổng gồm cả đường lẫn nước.

Gợi ý để em tự tìm

$12+108=120$ g.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. Tổng $120$ g. Phần đường $12:120=\frac1{10}=10\%$.

  2. Nước chiếm $108:120=90\%$, nên hai phần cộng $100\%$.

Tự kiểm

Không chia $12$ cho $108$ khi hỏi phần đường trong tổng.

Ví dụ 3. Thêm nước giữ nguyên khối lượng đường

Dẫn dắt từng bước

Em thử trước:

Mô hình ban đầu $20$ g đường và $80$ g nước. Thêm $100$ g nước, không hao hụt. Phần trăm đường mới bao nhiêu?

Bắt đầu từ đâu?

Tử đường không đổi nhưng tổng đổi.

Gợi ý để em tự tìm

Tổng mới $20+80+100=200$ g.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. Khối lượng đường vẫn $20$ g; nước mới $180$ g, tổng $200$ g.

  2. Phần trăm đường $20:200=10\%$, giảm từ $20\%$ ban đầu vì cùng lượng đường chia tổng lớn hơn.

Tự kiểm

$10\%$ của $200$ g bằng $20$ g, đúng khối lượng đường giữ nguyên.

Ví dụ 4. Thêm đường làm đổi cả tử và mẫu

Dẫn dắt từng bước

Em thử trước:

Mô hình $20$ g đường và $80$ g nước, thêm $20$ g đường, không hao hụt. Tính phần trăm đường mới chính xác.

Bắt đầu từ đâu?

Khối lượng đường và tổng đều tăng $20$ g.

Gợi ý để em tự tìm

Đường mới $40$ g, tổng mới $120$ g.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. Sau thêm, đường $40$ g và nước $80$ g, tổng $120$ g.

  2. Phần đường $40:120=\frac13=(\frac{100}{3})\%$, tức $33\frac13\%$ chính xác.

Tự kiểm

Không chia $40$ cho tổng cũ $100$; kiểm $\frac13\times120=40$.

Điều cần nhớ sau bốn ví dụ

Trong mô hình có các khối lượng thành phần không âm, rời nhau và cộng đủ tổng, không hao hụt, tính tổng trước. Nếu tổng dương, phần trăm một thành phần bằng khối lượng thành phần chia tổng rồi viết phần trăm. Các phần trăm của mọi thành phần cộng $100\%$ khi đủ và không đếm trùng.

So một thành phần với thành phần khác là tỉ số khác, cần khối lượng làm mốc khác $0$. Thêm riêng một thành phần làm đổi tổng và có thể đổi phần trăm; tăng mọi thành phần cùng hệ số dương thì các tỉ số giữ nguyên. Không áp dụng tùy tiện phép cộng khối lượng này cho thể tích của các chất; bài chỉ dùng mô hình khối lượng đã nêu.

Ví dụ 5. Nhân cả thành phần giữ tỉ lệ

Vận dụng

Em thử trước:

Nhân đôi mô hình $15$ g A và $45$ g B. Tính phần trăm A trước và sau.

Bắt đầu từ đâu?

Nhân cả hai thành phần, tổng cũng nhân đôi.

Gợi ý để em tự tìm

Tổng trước $60$ g, sau $120$ g.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. Trước: $15:60=\frac14=25\%$. Sau: A $30$ g, B $90$ g, tổng $120$ g.

  2. Sau: $30:120=\frac14=25\%$, giữ nguyên tỉ lệ dù khối lượng đổi.

Tự kiểm

Cả tử và mẫu đều nhân $2$ khác $0$, nên thương giữ nguyên.

Ví dụ 6. Ba thành phần phải tính đủ

Vận dụng

Em thử trước:

Mô hình không hao hụt có $10$ g A, $20$ g B, $70$ g C. A và B gộp chiếm bao nhiêu phần trăm tổng?

Bắt đầu từ đâu?

Gộp hai tử nhưng tổng vẫn gồm cả C.

Gợi ý để em tự tìm

Các thành phần rời nhau nên A+B là $30$ g.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. Tổng $10+20+70=100$ g, nhóm A+B có $10+20=30$ g.

  2. Phần trăm nhóm $30:100=30\%$. C chiếm $70\%$ nên kiểm đủ $100\%$.

Tự kiểm

Không lấy mẫu $30$ khi câu hỏi so nhóm với toàn tổng $100$.

Ví dụ 7. Các phần không cùng mốc không cộng thẳng

Vận dụng

Em thử trước:

Mô hình $15$ g A và $45$ g B. Một bạn tính A so B là $33\frac13\%$ rồi cộng với B so tổng $75\%$ để kiểm $100\%$. Vì sao sai?

Bắt đầu từ đâu?

Hai phần trăm dùng mốc khác nhau.

Gợi ý để em tự tìm

A trong tổng dùng mẫu $60$, không phải $45$.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. A so B là $15:45=\frac13$, còn B so tổng là $45:60=\frac34$. Không phải hai phần rời của cùng một mốc.

  2. Muốn kiểm tổng thành phần, dùng A so tổng $15:60=25\%$ và B so tổng $75\%$; chúng mới cộng $100\%$.

Tự kiểm

Cộng được hai số phần trăm chưa có nghĩa tổng đó mô tả đúng toàn thể cần kiểm.

Ví dụ 8. Không có một thành phần và không có tổng

Vận dụng

Em thử trước:

So mô hình A $0$ g, B $50$ g với mô hình A $0$ g, B $0$ g. Có tính phần trăm A trong tổng ở cả hai không?

Bắt đầu từ đâu?

Kiểm tổng dương trước chia.

Gợi ý để em tự tìm

Mô hình đầu tổng $50$ g; mô hình sau tổng $0$.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. Mô hình đầu: A chiếm $0:50=0\%$ tổng.

  2. Mô hình sau: tổng $0$, nên $0:0$ không xác định; chưa có phần trăm thành phần theo công thức.

Tự kiểm

Tử $0$ hợp lệ khi mẫu dương khác với không có tổng để làm mốc.

3. Hai ví dụ mở rộng — tự chọn

Học phần này khi em đã hiểu cách nghĩ trong các ví dụ cốt lõi; có thể để dành cho lượt sau.

Ví dụ 9. Tìm thành phần từ tổng và tỉ số

Mở rộng · tự chọn

Em thử trước:

Mô hình gồm đúng A,B, tổng $150$ g, tỉ số A so B là $\frac14$. Tìm khối lượng mỗi thành phần và phần trăm A.

Bắt đầu từ đâu?

Tỉ số một phần so bốn phần tạo tổng năm phần.

Gợi ý để em tự tìm

Tổng năm phần bằng $150$ g.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. Gọi B là bốn phần bằng nhau thì A là một phần; mỗi phần $150:5=30$ g.

  2. A $30$ g, B $120$ g; kiểm $30+120=150$ và $30:120=\frac14$.

  3. Phần trăm A trong tổng $30:150=20\%$, không phải $25\%$ của tỉ số A so B.

Tự kiểm

Đã dùng cả tổng lẫn tỉ số, không chỉ chọn hai khối lượng bất kì có tỉ số $1:4$.

Ví dụ 10. Tìm mọi lần thêm theo hai cận

Mở rộng · tự chọn

Em thử trước:

Mô hình đầu $20$ g A và $80$ g B. Thêm $n$ phần A, mỗi phần $10$ g, không hao hụt; $n$ nguyên từ $0$ đến $9$. Tìm mọi $n$ để A chiếm từ $25\%$ đến $40\%$ tổng, kể cả hai cận.

Bắt đầu từ đâu?

Viết cả tử và tổng theo $n$; mẫu luôn dương.

Gợi ý để em tự tìm

Phần A là $\frac{20+10n}{100+10n}$.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. Cần $\frac14\le\frac{20+10n}{100+10n}\le\frac25$. Mẫu dương, nên cận dưới tương đương $100+10n\le80+40n$, tức $20\le30n$; với $n$ nguyên không âm, cần $n\ge1$.

  2. Cận trên tương đương $5(20+10n)\le2(100+10n)$, tức $30n\le100$; với $n$ nguyên, cần $n\le3$.

  3. Nhận $n=1,2,3$. Phần A lần lượt $\frac3{11}$, $\frac13$, $\frac5{13}$, đều trong hai cận; $n=0$ cho $20\%$ và $n=4$ cho $\frac37>40\%$ nên bị loại.

Tự kiểm

Không giữ mẫu $100$ khi thêm A, cũng không chỉ kiểm cận dưới rồi nhận mọi lần thêm lớn.

4. Những lỗi cần tránh

Lỗi Cách tự phát hiện và sửa
Chia thành phần A cho riêng B khi hỏi phần của tổng. Tính tổng đủ mọi thành phần rồi dùng tổng làm mẫu.
Thêm một thành phần nhưng giữ tổng cũ trong mẫu. Cập nhật cả thành phần bị thêm và tổng trước khi lập tỉ số mới.
Cộng các phần trăm dùng những mốc khác nhau để kiểm 100%. Chỉ cộng các phần của cùng một tổng, đủ và không đếm trùng.
Coi mô hình khối lượng trên giấy là hướng dẫn pha thật. Giữ nhãn dữ kiện giả định; bài chỉ yêu cầu lập tỉ số số học.

5. Mười hai bài tự luyện có gợi ý và lời giải riêng

Bài 1–4 giữ dữ kiện và yêu cầu của bốn nhiệm vụ trên phiếu. Bài 5–10 củng cố và vận dụng; bài 11–12 là phần mở rộng tự chọn. Viết lời giải vào vở, thử mở gợi ý trước khi xem lời giải. Với nhiệm vụ đo, vẽ hoặc khảo sát, ghi lại dữ kiện và kết quả thực của em.

Bài 1

Nhiệm vụ nền tảng

Dữ kiện trên giấy: có $15$ g đường và $135$ g nước, tổng khối lượng không hao hụt. Đường chiếm bao nhiêu phần trăm khối lượng hỗn hợp?

Gợi ý bài 1

Tổng gồm hai thành phần, không chỉ nước.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 1
  1. Tổng $15+135=150$ g.

  2. Phần trăm đường $15:150=\frac1{10}=10\%$.

Tự kiểm

$10\%$ của $150$ g bằng $15$ g.

Bài 2

Nhiệm vụ nền tảng

Trong mô hình gồm $40$ g A và $160$ g B, tính tỉ số khối lượng A so với B.

Gợi ý bài 2

Mốc là riêng B.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 2
  1. Tỉ số $40:160=\frac14$.

  2. Có thể viết $25\%$ của B; đây chưa phải phần trăm A trong tổng.

Tự kiểm

$\frac14\times160=40$, đúng A.

Bài 3

Nhiệm vụ nền tảng

Vẫn mô hình $40$ g A và $160$ g B, A chiếm bao nhiêu phần trăm tổng khối lượng?

Gợi ý bài 3

Lần này mốc là tổng.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 3
  1. Tổng $40+160=200$ g.

  2. A chiếm $40:200=\frac15=20\%$ tổng.

Tự kiểm

B chiếm $80\%$ tổng, kiểm cùng mốc $200$ g.

Bài 4

Nhiệm vụ nền tảng

Bạn kết luận ở mô hình $40$ g A và $160$ g B rằng A chiếm $25\%$ hỗn hợp vì đã chia $40$ cho $160$. Cần sửa lượng làm mốc nào?

Gợi ý bài 4

Đang hỏi A trong toàn hỗn hợp nên phải tính tổng.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 4
  1. Mốc cần là $40+160=200$ g, không phải riêng B $160$ g.

  2. Tỉ số đúng $40:200=20\%$. Phép $40:160=25\%$ chỉ mô tả A so B trong mô hình trên giấy.

Tự kiểm

Đã sửa ý nghĩa mẫu, không chỉ đổi số phần trăm cuối.

Bài 5

Luyện tập có hướng dẫn

Mô hình $30$ g A, $120$ g B không hao hụt. Tính phần trăm mỗi thành phần trong tổng.

Gợi ý bài 5

Tổng $150$ g là mốc chung.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 5
  1. A chiếm $30:150=20\%$.

  2. B chiếm $120:150=80\%$, tổng hai phần $100\%$.

Tự kiểm

Không lấy tỉ số $30:120$ thay cho phần A trong tổng.

Bài 6

Luyện tập có hướng dẫn

Vẫn mô hình $30$ g A, $120$ g B. A bằng bao nhiêu phần trăm B?

Gợi ý bài 6

Mốc riêng B là $120$ g.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 6
  1. $30:120=\frac14$.

  2. $\frac14=25\%$ nên A bằng $25\%$ B.

Tự kiểm

Kết quả khác $20\%$ ở câu hỏi phần trong tổng vì mốc khác.

Bài 7

Luyện tập có hướng dẫn

Mô hình $10$ g đường, $90$ g nước, thêm $100$ g nước không hao hụt. Tính phần trăm đường mới.

Gợi ý bài 7

Khối lượng đường giữ, tổng tăng.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 7
  1. Tổng mới $10+90+100=200$ g, đường vẫn $10$ g.

  2. Phần đường $10:200=\frac1{20}=5\%$.

Tự kiểm

$5\%$ của $200$ g đúng $10$ g.

Bài 8

Luyện tập có hướng dẫn

Mô hình $10$ g A, $90$ g B, thêm $10$ g A không hao hụt. Tính phần A trong tổng mới dưới dạng phân số tối giản.

Gợi ý bài 8

Đổi cả khối lượng A lẫn tổng.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 8
  1. A mới $20$ g, B $90$ g, tổng $110$ g.

  2. Phần A $20:110=\frac2{11}$.

Tự kiểm

$\frac2{11}\times110=20$; không lấy $20:100$ vì tổng đã đổi.

Bài 9

Luyện tập có hướng dẫn

Mô hình rời nhau gồm A $12$ g, B $18$ g, C $30$ g. Nhóm A+B chiếm bao nhiêu phần trăm tổng?

Gợi ý bài 9

Cũng phải đưa C vào mẫu.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 9
  1. Nhóm A+B $12+18=30$ g; tổng $12+18+30=60$ g.

  2. Nhóm chiếm $30:60=50\%$ tổng.

Tự kiểm

C cũng $30$ g, nên hai nhóm bằng nhau và cộng đủ tổng.

Bài 10

Luyện tập có hướng dẫn

Mô hình hai thành phần có A $0$ g, B $80$ g. A chiếm bao nhiêu phần trăm tổng? Tỉ số B so A có xác định không?

Gợi ý bài 10

Kiểm mẫu riêng cho hai câu hỏi.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 10
  1. Tổng $80$ g dương, phần A $0:80=0\%$.

  2. B so A đòi $80:0$, không xác định vì mốc A bằng $0$.

Tự kiểm

Cùng mô hình có thể có một tỉ số xác định và một tỉ số không xác định.

Mở rộng tự chọn: giải thích và suy luận thêm

Đọc kỹ điều kiện; lời giải hướng dẫn từng bước để em theo dõi và tự kiểm.

Bài 11

Mở rộng · tự chọn

Mô hình có đúng A,B, tổng $80$ g và A bằng $60\%$ tổng. Tìm mỗi khối lượng và tỉ số A so B.

Gợi ý bài 11

Tìm phần A, lấy phần còn lại rồi lập tỉ số khác mốc.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 11
  1. A $80\times0{,}6=48$ g; B $80-48=32$ g.

  2. Tỉ số A so B $48:32=\frac32=150\%$, dù A chỉ chiếm $60\%$ tổng.

Tự kiểm

$48+32=80$ và $48:80=60\%$, đúng dữ kiện.

Bài 12

Mở rộng · tự chọn

Mô hình $20$ g A, $80$ g B. Có thể chỉ thêm A không âm để phần A trong tổng giảm xuống $10\%$ không?

Gợi ý bài 12

Đặt lượng thêm là $x\ge0$ rồi kiểm điều kiện mục tiêu.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 12
  1. Gọi lượng A thêm là $x\ge0$ g. Tổng $100+x>0$ g và phần A mới là $\frac{20+x}{100+x}$. Muốn bằng $\frac1{10}$ thì $10(20+x)=100+x$.

  2. Suy ra $9x=-100$, nên $x=-\frac{100}{9}<0$, trái điều kiện thêm không âm. Vậy không thể chỉ thêm A để đạt mục tiêu ấy.

Tự kiểm

Không chấp nhận lượng thêm âm như đáp số thao tác; phải kiểm ý nghĩa và miền đã cho.

6. Tự kiểm sau khi học

Đợt tiếp theo tìm một lượng từ phần trăm hoặc ngược lại; luôn viết rõ toàn thể và điều kiện mô hình trước khi tính.

Đối chiếu kết quả với đúng giả thiết, đơn vị và yêu cầu của đề. Nếu sai, giữ bài làm đầu và tìm bước cần sửa trước khi giải lại. Có thể dùng cách khác khi giải thích được vì sao các bước hợp lệ.

7. Tải học liệu miễn phí

Phiếu in dưới đây thuộc mô-đun Tỉ số và tỉ số phần trăm của hai đại lượng. Bài học trên web có thêm ví dụ, bài luyện và lời giải để em tự học.