Đến nội dung chính
THCSLớp 6Thu thập và biểu diễn dữ liệuMở mô-đun

Biểu đồ cột và phân tích dữ liệu · Toán lớp 6

Học liệu miễn phí do Cùng Học Toán tự biên soạn.

Cập nhật: 28/10/2026 · Mục tiêu L6-43-B2

Mô tả dãy cần đọc mọi cột, giữ thứ tự và khoảng thời gian. Tăng ròng đầu cuối khác tổng các mức tăng và chưa cho nguyên nhân hoặc số tương lai.

Sau bài này, em có thể:

  • Tính từng tăng/giảm, bước không đổi và chênh đầu cuối với đúng đơn vị.
  • Tìm cột chưa biết từ tổng/thứ tự và dùng phản mô hình để chỉ giới hạn hai mốc.

Cần biết trước: Đọc cột theo thang; cộng/trừ; so sánh và nhãn thời gian.

Cách học: Chuẩn bị vở và bút. Bắt đầu từ tình huống, dự đoán rồi mở gợi ý trước khi xem lời giải. Hai lời giải đầu được mở sẵn để em làm quen cách trình bày. Có thể chia bài thành nhiều lượt; hai ví dụ cuối và hai bài cuối là tự chọn.

Với công thức hoặc bảng dài, em có thể vuốt ngang trong khung để xem đầy đủ.

1. Bắt đầu từ tình huống và kiến thức đã biết

Trong hình nguồn, ngày một hai lượt, ngày hai năm, ngày ba bốn, ngày bốn bảy. Cuối cao hơn đầu năm lượt, nhưng ngày hai sang ba giảm một lượt. Câu mô tả tăng ở mọi bước không đúng dãy này.

Biểu đồ cột hoàn chỉnh có bốn giá trị giả định, dùng để mô tả tăng giảm.
Biểu đồ cột hoàn chỉnh có bốn giá trị giả định, dùng để mô tả tăng giảm. Giả thiết của mô hình được nêu bằng lời; không suy số đo từ kích thước ảnh.

2. Tám ví dụ cốt lõi: dự đoán, tìm lý do, tự kiểm

Ví dụ 1. Đọc đủ mọi bước

Dẫn dắt từng bước

Em thử trước:

Mô hình nguồn bốn ngày có $2;5;4;7$ lượt. Mô tả từng bước tăng hoặc giảm.

Bắt đầu từ đâu?

So ngày liền sau với ngày trước.

Gợi ý để em tự tìm

Không bỏ đoạn ngày hai sang ba.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. Ngày 1 sang 2 tăng $5-2=3$ lượt; ngày 2 sang 3 giảm $5-4=1$ lượt.

  2. Ngày 3 sang 4 tăng $7-4=3$ lượt; dãy tăng,giảm,tăng, không tăng ở mọi bước.

Tự kiểm

Cột cuối cao nhất vẫn có thể có một đoạn giảm trước đó.

Ví dụ 2. Thay đổi đầu cuối

Dẫn dắt từng bước

Em thử trước:

Mô hình bốn ngày có $3;7;5;8$ lượt. Lượng cuối hơn đầu bao nhiêu, có nghĩa luôn tăng không?

Bắt đầu từ đâu?

So đầu cuối là một câu, mọi bước là câu khác.

Gợi ý để em tự tìm

Kiểm đoạn bảy xuống năm.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. Cuối hơn đầu $8-3=5$ lượt.

  2. Nhưng ngày 2 sang 3 giảm $7-5=2$ lượt, nên không tăng liên tục; các bước còn lại tăng $4$ và $3$.

Tự kiểm

Không biến tăng ròng năm thành tăng năm ở từng ngày.

Ví dụ 3. Giữ cả bước không thay đổi

Dẫn dắt từng bước

Em thử trước:

Mô hình ba ngày có $6;6;9$ quyển. Mô tả.

Bắt đầu từ đâu?

Dữ liệu bằng nhau là không đổi.

Gợi ý để em tự tìm

Hiệu đầu bằng không.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. Ngày 1 sang 2 thay đổi $6-6=0$, không tăng/giảm.

  2. Ngày 2 sang 3 tăng $9-6=3$ quyển; có thể nói không giảm trong ba ngày nhưng không nói tăng nghiêm ở mọi bước.

Tự kiểm

Nêu rõ đang dùng tăng nghiêm hay có bước bằng nhau.

Ví dụ 4. Mức tăng lớn nhất

Dẫn dắt từng bước

Em thử trước:

Mô hình bốn ngày $4;9;7;13$ chai. Bước nào tăng nhiều nhất?

Bắt đầu từ đâu?

Tính mọi tăng và kiểm bước giảm riêng.

Gợi ý để em tự tìm

Không chỉ chọn ngày có số lớn nhất.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. Các bước: tăng $9-4=5$, giảm $9-7=2$, tăng $13-7=6$ chai.

  2. Tăng nhiều nhất từ ngày 3 sang 4, đúng $6$ chai; khác với nói ngày 4 có $13$ chai.

Tự kiểm

Giá trị tại ngày và mức thay đổi là hai đại lượng khác nhau.

Điều cần nhớ sau bốn ví dụ

So từng cặp liên tiếp: sau lớn hơn là tăng, nhỏ hơn là giảm, bằng nhau là không đổi. Cuối trừ đầu cho thay đổi ròng, bằng tổng tăng trừ tổng giảm. Độ dài các khoảng thời gian phải được đọc khi nói tăng theo ngày. Dữ liệu số lượng riêng nó chưa xác định nguyên nhân; dự đoán cần nêu giả thiết tiếp tục và chưa thay kết quả quan sát.

Ví dụ 5. Cộng tăng và bớt giảm

Dẫn dắt từng bước

Em thử trước:

Mô hình dãy $5;8;6;10$ lượt. Tổng các mức tăng là bao nhiêu, tổng giảm là bao nhiêu, kiểm chênh đầu cuối.

Bắt đầu từ đâu?

Tăng gộp trừ giảm gộp cho thay đổi ròng.

Gợi ý để em tự tìm

Hai lần tăng, một lần giảm.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. Tăng $8-5=3$ và $10-6=4$, tổng tăng $3+4=7$; giảm $8-6=2$.

  2. Thay đổi ròng $7-2=5$ lượt, khớp $10-5=5$.

Tự kiểm

Tổng tăng bảy khác tăng ròng năm.

Ví dụ 6. Ngày cao nhất không là nguyên nhân

Dẫn dắt từng bước

Em thử trước:

Mô hình số lượt ngày 1 đến 4 là $4;7;6;9$. Có chứng minh ngày 4 cao nhất vì một chương trình khuyến khích cụ thể không?

Bắt đầu từ đâu?

Dữ liệu chỉ cho số lượt, không có thông tin tác động.

Gợi ý để em tự tìm

So giá trị rồi tách câu hỏi nguyên nhân.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. Ngày 4 cao nhất vì $9>4$, $9>7$ và $9>6$ trong bảng; các mức tăng/giảm mô tả được từ dãy.

  2. Chưa có dữ liệu về chương trình, thời điểm hoặc các yếu tố khác nên chưa chứng minh nguyên nhân ấy; cần nguồn phù hợp để kiểm.

Tự kiểm

Không tự tạo lí do từ hình cột cao.

Ví dụ 7. Tương lai chưa thành dữ liệu

Dẫn dắt từng bước

Em thử trước:

Mô hình ba ngày $3;6;9$ lượt. Có chắc ngày sau là $12$ không? Nêu dự đoán đúng điều kiện.

Bắt đầu từ đâu?

Mẫu tăng ba mới được thấy trên ba ngày.

Gợi ý để em tự tìm

Dùng từ nếu tiếp tục tăng ba.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. Nếu tiếp tục tăng $3$ lượt thì ngày sau dự đoán $9+3=12$ lượt.

  2. Dữ liệu hiện tại chưa bảo đảm số tương lai thật; một ngày sau $10$ lượt cũng không trái ba ngày đã biết nếu thiếu giả thiết tăng đều.

Tự kiểm

Không ghi dự đoán như kết quả quan sát.

Ví dụ 8. Khoảng thời gian khác nhau

Dẫn dắt từng bước

Em thử trước:

Mô hình ngày 1 có $4$, ngày 2 có $8$, ngày 4 có $12$ lượt. Vì sao không nói tăng bốn mỗi ngày?

Bắt đầu từ đâu?

Hai khoảng là một ngày và hai ngày.

Gợi ý để em tự tìm

Mỗi chênh lượng bằng bốn nhưng thời lượng khác.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. Ngày 1 đến 2 tăng $8-4=4$ qua một ngày; ngày 2 đến 4 tăng $12-8=4$ qua hai ngày.

  2. Nếu tăng bốn hằng ngày, ngày 4 phải $8+2\times4=16$, khác $12$; mô tả tăng đều bốn mỗi ngày không hợp dữ liệu.

Tự kiểm

Nhãn ngày quan trọng như chiều cao cột.

3. Hai ví dụ mở rộng — tự chọn

Học phần này khi em đã hiểu cách nghĩ trong các ví dụ cốt lõi; có thể để dành cho lượt sau.

Ví dụ 9. Tìm đủ hai cột chưa biết

Mở rộng · tự chọn

Em thử trước:

Mô hình bốn ngày có $2;x;y;8$ lượt, đều nguyên không âm. Dãy tăng nghiêm mỗi bước và tổng $20$. Tìm mọi cặp $(x;y)$.

Bắt đầu từ đâu?

Dùng tổng để thay một ẩn, rồi lọc thứ tự.

Gợi ý để em tự tìm

Cần $x+y=10$ và $2<x<y<8$.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. Tổng cho $x+y=20-2-8=10$. Vì $x>2$ và $x<y=10-x$, số nguyên $x$ chỉ có thể là $3$ hoặc $4$.

  2. $x=3$ cho $y=7$; $x=4$ cho $y=6$. Cả hai thỏa $2<x<y<8$.

  3. Nhận đủ $(3;7),(4;6)$; $x=5$ làm hai giá trị bằng nhau nên bị loại, $x$ lớn hơn phá thứ tự.

Tự kiểm

Đã phối hợp tổng, tính nguyên và tăng nghiêm, không tự chọn một cặp duy nhất.

Ví dụ 10. Đầu cuối không cho toàn bộ biến động

Mở rộng · tự chọn

Em thử trước:

Hai dãy mô hình cùng bốn ngày, đầu $3$, cuối $9$. Dựng một dãy tăng nghiêm và một dãy có giảm ở giữa, rồi so tổng tăng/giảm.

Bắt đầu từ đâu?

Giữ đầu cuối nhưng thay hai giá trị giữa.

Gợi ý để em tự tìm

Các giá trị đếm phải không âm.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. Dãy I $3;4;5;9$ tăng $1;1;4$, tổng tăng $6$, không giảm.

  2. Dãy II $3;1;12;9$ giảm $2$, tăng $11$, giảm $3$; tổng tăng $11$, tổng giảm $2+3=5$, ròng $11-5=6$.

  3. Cả hai cùng chênh $9-3=6$ nhưng khác biến động; đầu cuối không xác định mọi bước hoặc tổng lượt tăng.

Tự kiểm

Hai dãy là mô hình kiểm logic, không phải quan sát đã thu.

4. Những lỗi cần tránh

Lỗi Cách tự phát hiện và sửa
Chỉ nhìn đầu cuối rồi nói mọi bước cùng tăng. Kiểm mọi cặp liền nhau, giữ bước giảm và bằng nhau.
Nhầm tổng tăng với tăng ròng hoặc bỏ nhãn thời gian. Gộp tăng, bớt giảm rồi đối chiếu đầu cuối; so cả độ dài từng khoảng.

5. Mười hai bài tự luyện có gợi ý và lời giải riêng

Bài 1–4 giữ dữ kiện và yêu cầu của bốn nhiệm vụ trên phiếu. Bài 5–10 củng cố và vận dụng; bài 11–12 là phần mở rộng tự chọn. Viết lời giải vào vở, thử mở gợi ý trước khi xem lời giải. Với nhiệm vụ đo, vẽ hoặc khảo sát, ghi lại dữ kiện và kết quả thực của em.

Bài 1

Nhiệm vụ nền tảng

Đọc lần lượt số lượt của bốn ngày từ biểu đồ.

Gợi ý bài 1

Đọc đủ bốn đỉnh theo nhãn.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 1
  1. Ngày 1 có $2$, ngày 2 có $5$ lượt.

  2. Ngày 3 có $4$, ngày 4 có $7$ lượt trong mô hình nguồn.

Tự kiểm

Đơn vị lượt không phải số người khác nhau nếu nguồn chỉ ghi lượt.

Bài 2

Nhiệm vụ nền tảng

Trong hình nhiệm vụ 1, từ ngày nào sang ngày nào có giảm? Giảm bao nhiêu?

Gợi ý bài 2

So từng cặp ngày liên tiếp.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 2
  1. Ngày 2 sang 3 đi từ $5$ xuống $4$ lượt.

  2. Giảm $5-4=1$ lượt; các đoạn 1 sang 2 và 3 sang 4 đều tăng.

Tự kiểm

Không bỏ đoạn giảm khi mô tả toàn dãy.

Bài 3

Nhiệm vụ nền tảng

Từ Ngày 1 sang Ngày 4 số lượt thay đổi tổng cộng bao nhiêu?

Gợi ý bài 3

So cuối với đầu, không cộng mọi giá trị.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 3
  1. Ngày 1 có $2$, ngày 4 có $7$ lượt.

  2. Cuối hơn đầu $7-2=5$ lượt; đó là tăng ròng dù có giảm ở giữa.

Tự kiểm

Tổng các lượt bốn ngày là câu hỏi khác với chênh hai ngày.

Bài 4

Nhiệm vụ nền tảng

Bạn nói “ngày càng tăng vì cột cuối cao nhất”. Vì sao câu này chưa mô tả đúng toàn bộ dãy?

Gợi ý bài 4

Cột cuối cao nhất chưa cho mọi bước tăng.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 4
  1. Ngày 2 sang 3 giảm từ $5$ xuống $4$, đúng một lượt.

  2. Có thể nói ngày cuối cao nhất trong bốn ngày, hoặc cuối hơn đầu năm lượt; không nói ngày càng tăng theo nghĩa tăng ở mọi bước.

Tự kiểm

Kết luận phải bao quát cả đoạn giảm đã có.

Bài 5

Luyện tập có hướng dẫn

Mô hình bốn ngày $3;6;5;9$ chai. Mô tả từng bước và chênh cuối đầu.

Gợi ý bài 5

Tính đủ ba bước.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 5
  1. Tăng $6-3=3$, giảm $6-5=1$, tăng $9-5=4$ chai.

  2. Cuối hơn đầu $9-3=6$, bằng tổng tăng $3+4$ bớt giảm $1$.

Tự kiểm

Không gọi tăng ròng sáu là mọi ngày tăng sáu.

Bài 6

Luyện tập có hướng dẫn

Mô hình ba ngày $8;8;6$ lượt. Có phải giảm nghiêm mỗi ngày không?

Gợi ý bài 6

Cặp đầu bằng nhau.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 6
  1. Đầu sang giữa không đổi vì $8-8=0$; giữa sang cuối giảm $8-6=2$.

  2. Có thể nói không tăng, nhưng không giảm nghiêm mỗi bước do bước đầu bằng nhau.

Tự kiểm

Nêu rõ cả bước bằng không.

Bài 7

Luyện tập có hướng dẫn

Mô hình bốn ngày $2;7;6;10$ quyển. Bước nào tăng nhiều nhất và có khác ngày nhiều nhất không?

Gợi ý bài 7

Tính các hiệu tăng.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 7
  1. Tăng $7-2=5$, giảm $7-6=1$, tăng $10-6=4$ quyển.

  2. Tăng nhiều nhất ngày 1 sang 2, năm quyển; ngày nhiều nhất lại là ngày 4 với mười quyển.

Tự kiểm

Không đồng nhất giá trị và mức tăng.

Bài 8

Luyện tập có hướng dẫn

Mô hình dãy $7;10;8;12$ lượt. Tính tổng tăng, tổng giảm và ròng.

Gợi ý bài 8

Hai tăng một giảm.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 8
  1. Tăng $10-7=3$ và $12-8=4$, tổng $7$; giảm $10-8=2$.

  2. Ròng $7-2=5$, khớp $12-7=5$ lượt.

Tự kiểm

Tổng tăng khác tổng các lượt ghi ở bốn ngày.

Bài 9

Luyện tập có hướng dẫn

Mô hình ba ngày $2;4;6$ lượt. Viết dự đoán ngày tư có điều kiện và giới hạn kết luận.

Gợi ý bài 9

Mẫu tăng hai cần giả thiết tiếp tục.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 9
  1. Nếu tiếp tục tăng hai, dự đoán $6+2=8$ lượt.

  2. Chưa bảo đảm ngày tư thật là tám vì chưa quan sát; cần bản ghi ngày ấy xác nhận.

Tự kiểm

Không coi một quy luật hữu hạn là định luật tương lai.

Bài 10

Luyện tập có hướng dẫn

Mô hình ngày 1 có $5$, ngày 3 có $9$, ngày 4 có $13$ quyển. Có tăng đều bốn mỗi ngày không?

Gợi ý bài 10

Hai khoảng thời gian khác nhau.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 10
  1. Hai chênh đều $4$ nhưng đầu qua hai ngày, sau qua một ngày.

  2. Tăng bốn mỗi ngày từ ngày 1 thì ngày 3 phải $5+2\times4=13$, trái $9$; không hợp giả thiết ấy.

Tự kiểm

Giữ nhãn thời gian khi nói mức tăng theo ngày.

Mở rộng tự chọn: giải thích và suy luận thêm

Đọc kỹ điều kiện; lời giải hướng dẫn từng bước để em theo dõi và tự kiểm.

Bài 11

Mở rộng · tự chọn

Bốn ngày mô hình có $3;x;y;10$ lượt, nguyên không âm, tăng nghiêm từng bước, tổng $29$. Tìm đủ $(x;y)$.

Gợi ý bài 11

Tổng cho $x$ cộng $y$ mười sáu; thứ tự chặn miền.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 11
  1. $x+y=29-3-10=16$, và $3<x<y<10$. Vì $y\le9$ nên $x\ge7$; vì $x<16-x$ nên $x<8$.

  2. Chỉ $x=7$, suy ra $y=9$; kiểm $3<7<9<10$ và $3+7+9+10=29$.

Tự kiểm

Không nhận $(8;8)$ vì yêu cầu tăng nghiêm.

Bài 12

Mở rộng · tự chọn

Dựng hai dãy bốn ngày cùng đầu $4$, cuối $10$: một tăng nghiêm, một có giảm. So tổng tăng và giảm để thấy đầu cuối chưa cho toàn dãy.

Gợi ý bài 12

Chọn hai giá trị giữa khác nhau và kiểm.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 12
  1. Dãy I $4;5;6;10$ tăng $1;1;4$, tổng tăng $6$, giảm $0$.

  2. Dãy II $4;2;13;10$ giảm $2$, tăng $11$, giảm $3$; ròng $11-(2+3)=6$, vẫn bằng $10-4$.

Tự kiểm

Cùng chênh sáu nhưng biến động khác, nên không suy mọi bước từ hai mốc.

6. Tự kiểm sau khi học

Khi tự vẽ từ bảng, chọn một thang chung và kiểm từng đỉnh để không tạo sai khác do cách biểu diễn.

Đối chiếu kết quả với đúng giả thiết, đơn vị và yêu cầu của đề. Nếu sai, giữ bài làm đầu và tìm bước cần sửa trước khi giải lại. Có thể dùng cách khác khi giải thích được vì sao các bước hợp lệ.

7. Tải học liệu miễn phí

Phiếu in dưới đây thuộc mô-đun Biểu đồ cột và phân tích dữ liệu. Bài học trên web có thêm ví dụ, bài luyện và lời giải để em tự học.