Đến nội dung chính
THCSLớp 6Điểm, đường thẳng, tia, đoạn thẳng và gócMở mô-đun

Điểm nằm giữa và tia · Toán lớp 6

Học liệu miễn phí do Cùng Học Toán tự biên soạn.

Cập nhật: 28/10/2026 · Mục tiêu L6-35-B3

Nhận gốc, hướng và phần kéo dài của tia, phân biệt việc đổi tên với đổi gốc.

Sau bài này, em có thể:

  • Chỉ gốc và hướng tia.
  • Kiểm điểm thuộc và tên tia hợp lệ.

Cần biết trước: Điểm và đường thẳng, một hướng trên đường thẳng.

Cách học: Chuẩn bị vở và bút. Bắt đầu từ tình huống, dự đoán rồi mở gợi ý trước khi xem lời giải. Hai lời giải đầu được mở sẵn để em làm quen cách trình bày. Có thể chia bài thành nhiều lượt; hai ví dụ cuối và hai bài cuối là tự chọn.

Với công thức hoặc bảng dài, em có thể vuốt ngang trong khung để xem đầy đủ.

1. Bắt đầu từ tình huống và kiến thức đã biết

Hình nguồn có O,A,B phân biệt theo thứ tự O-A-B. Tia OA bắt đầu tại O, đi qua A rồi kéo dài tiếp phía đó nên chứa B. Gốc là điểm đầu của tên tia. Tia gồm cả gốc; điểm thứ hai giúp chỉ hướng, không là nơi tia phải dừng. Nếu dùng tên hai điểm, cần chúng khác nhau.

Một tia có gốc O và các điểm A,B theo cùng hướng kéo dài.
Một tia có gốc O và các điểm A,B theo cùng hướng kéo dài. Giả thiết của mô hình được nêu bằng lời; không suy số đo từ kích thước ảnh.

2. Tám ví dụ cốt lõi: dự đoán, tìm lý do, tự kiểm

Ví dụ 1. Gốc đọc trước

Dẫn dắt từng bước

Em thử trước:

O,A khác nhau. Tia OA có gốc ở điểm nào?

Bắt đầu từ đâu?

Tên đầu là gốc tia.

Gợi ý để em tự tìm

Đọc O trước A theo đúng thứ tự.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. Theo tên OA, điểm đầu O là gốc; A khác O dùng để chỉ hướng từ O đi qua A.

  2. Tia OA gồm O và phần đường kéo tiếp theo hướng ấy. Vì vậy gốc là O, không phải A.

Tự kiểm

Không đọc A là gốc chỉ vì mũi tên vẽ gần A.

Ví dụ 2. Không dừng tại tên thứ hai

Dẫn dắt từng bước

Em thử trước:

Trên một đường theo thứ tự O-A-B. Tia OA có chứa B không và có dừng ở A không?

Bắt đầu từ đâu?

Tia tiếp tục sau điểm đặt tên.

Gợi ý để em tự tìm

B cùng phía A so với O.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. Theo O-A-B, A và B ở cùng phía đối với O, B nằm tiếp sau A.

  2. Tia OA nhận O và toàn phía đi qua A, nên chứa B và không dừng ở A. A chỉ giúp đặt tên hướng.

Tự kiểm

Nếu chỉ từ O đến A hữu hạn thì đang xét đoạn OA, không tia.

Ví dụ 3. Gốc có thuộc tia?

Dẫn dắt từng bước

Em thử trước:

Tia Px có gốc P. Chính P có thuộc tia không?

Bắt đầu từ đâu?

Tia gồm gốc, không bỏ điểm đầu.

Gợi ý để em tự tìm

Định nghĩa nhận cả P.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. Theo định nghĩa, tia Px gồm cả gốc P và các điểm theo hướng x từ P.

  2. Vì vậy P thuộc tia Px. Các điểm khác P ở phía ngược không thuộc, nhưng điều đó không loại chính gốc.

Tự kiểm

Không nhầm một mũi tên kéo dài với việc bỏ gốc khỏi hình.

Ví dụ 4. Đổi gốc đổi tia

Dẫn dắt từng bước

Em thử trước:

O khác A trên một đường. Hai tia OA và AO có trùng nhau không?

Bắt đầu từ đâu?

Đọc gốc của mỗi tia trước hướng.

Gợi ý để em tự tìm

Tia OA gốc O, tia AO gốc A.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. Tia OA có gốc O; tia AO có gốc A. Đề cho O khác A nên hai gốc khác nhau.

  2. Hai tia trùng nhau cần chung gốc và cùng hướng, nên OA và AO không trùng. Không áp việc đảo tên đường thẳng cho tia.

Tự kiểm

Điểm đầu là một phần của thông tin xác định tia.

Điều cần nhớ sau bốn ví dụ

Tia OA, với $O\ne A$, gồm O và phần đường thẳng đi từ O qua A, kéo dài tiếp cùng hướng. Tên đầu là gốc. Khác gốc thì hai tia không trùng. Cùng gốc và cùng hướng thì trùng, không cần điểm chỉ hướng ở cùng độ xa. Chỉ nói P thuộc tia chưa bảo đảm P khác gốc, nên cần kiểm trước dùng tên OP.

Ví dụ 5. Đặt hai tên một tia

Dẫn dắt từng bước

Em thử trước:

Theo thứ tự O-A-B, so hai tia OA và OB.

Bắt đầu từ đâu?

Chung gốc và cùng hướng.

Gợi ý để em tự tìm

Cả A,B ở cùng phía O.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. Theo O-A-B, A,B cùng phía O. OA và OB đều có gốc O, đều hướng về phía chứa A,B.

  2. Chung gốc và cùng hướng nên hai tia trùng. Hai điểm chỉ hướng không cần cách O bằng nhau.

Tự kiểm

Không cần A,B ở cùng độ xa O mới đặt tên cùng tia.

Ví dụ 6. Phía ngược bị loại

Dẫn dắt từng bước

Em thử trước:

Ba điểm theo thứ tự C-O-A. C có thuộc tia OA không?

Bắt đầu từ đâu?

Tia OA chỉ nhận phía A kể từ O.

Gợi ý để em tự tìm

C nằm phía đối diện A qua O.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. Theo C-O-A, C và A ở hai phía O trên cùng đường, C khác O.

  2. Tia OA chỉ nhận gốc O và phía A, nên C không thuộc. C thuộc đường OA nhưng không thuộc tia OA.

Tự kiểm

Không lấy cả đường OA làm tia OA.

Ví dụ 7. Lập tia trên giấy

Dẫn dắt từng bước

Em thử trước:

Chưa vẽ, nêu kế hoạch tia MN với M khác N.

Bắt đầu từ đâu?

Đặt gốc M rồi chọn hướng đi qua N.

Gợi ý để em tự tìm

Không kéo dài về cả hai phía nếu đang biểu diễn chỉ một tia.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. Kế hoạch: đánh dấu M,N ở hai vị trí khác nhau. Vẽ nét từ M qua N, tiếp tục kéo về phía N và ghi mũi tên ở phía kéo dài.

  2. Giữ M làm gốc, không kéo nét tiếp phía sau M. Sau thực hiện ghi đúng gốc M, hướng qua N; hiện chỉ ghi kế hoạch.

Tự kiểm

Tên tia không hợp lệ nếu hai điểm dùng chỉ gốc/hướng lại trùng nhau.

Ví dụ 8. Chữ thường chỉ hướng

Dẫn dắt từng bước

Em thử trước:

Tia Mx có N khác M thuộc tia. Có dùng tên MN không?

Bắt đầu từ đâu?

N cùng hướng x so M theo giả thiết.

Gợi ý để em tự tìm

Tên mới phải giữ cùng gốc M.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. Tia Mx có gốc M. N khác M thuộc tia này nên N ở trên đúng phía x kể từ M.

  2. Tia MN cũng gốc M và hướng qua N, chính là hướng x. Do đó MN là tên hai điểm của cùng tia Mx.

Tự kiểm

Chữ x ở đây chỉ hướng, không bắt buộc là tên một điểm có tọa độ.

3. Hai ví dụ mở rộng — tự chọn

Học phần này khi em đã hiểu cách nghĩ trong các ví dụ cốt lõi; có thể để dành cho lượt sau.

Ví dụ 9. Biết thuộc chưa biết giữa

Mở rộng · tự chọn

Em thử trước:

A,B khác O và nhau, B thuộc tia OA. Có chắc A nằm giữa O,B không? Nêu hai thứ tự.

Bắt đầu từ đâu?

B có thể trước hoặc sau A trên cùng phía O.

Gợi ý để em tự tìm

Có thể O-A-B thì A giữa O,B.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. Nếu thứ tự O-A-B thì B thuộc tia OA và A nằm giữa O,B.

  2. Nếu thứ tự O-B-A thì B vẫn thuộc tia OA nhưng B nằm giữa O,A; A không giữa O,B.

  3. Cả hai giữ dữ kiện nên chưa chắc A giữa. Cần thêm thứ tự hoặc độ dài thích hợp để chọn một trường hợp.

Tự kiểm

Không tự dùng điểm đặt tên thứ hai làm mốc cố định trước mọi điểm khác của tia.

Ví dụ 10. Hợp thành đường nhưng khác gốc

Mở rộng · tự chọn

Em thử trước:

O bên trái A trên một đường, O khác A. Hai tia OA và AO có phủ cả đường đó không? Có gọi chúng đối nhau không?

Bắt đầu từ đâu?

Tách phủ cả đường và chung gốc.

Gợi ý để em tự tìm

OA nhận từ O về phía phải; AO nhận từ A về phía trái. Mọi điểm của đường thuộc ít nhất một trong hai tia.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. O ở trái A. Tia OA nhận từ O về phía phải; tia AO nhận từ A về phía trái. Điểm trái O thuộc AO, điểm giữa O,A thuộc cả hai, điểm phải A thuộc OA.

  2. Mọi điểm của đường thuộc ít nhất một tia, nên hai tia phủ cả đường. Phần chung là đoạn từ O tới A.

  3. Tuy nhiên OA gốc O, AO gốc A khác nhau, nên không là hai tia đối nhau. Phủ đường riêng chưa thay điều kiện chung gốc.

Tự kiểm

Không bỏ điều kiện chung gốc khi dùng “tạo thành một đường”.

4. Những lỗi cần tránh

Lỗi Cách tự phát hiện và sửa
Lấy điểm thứ hai làm gốc/điểm cuối, hoặc dùng hai tên trùng vị trí. Gốc là chữ đầu, tia kéo tiếp; hai điểm đặt tên phải khác.

5. Mười hai bài tự luyện có gợi ý và lời giải riêng

Bài 1–4 giữ dữ kiện và yêu cầu của bốn nhiệm vụ trên phiếu. Bài 5–10 củng cố và vận dụng; bài 11–12 là phần mở rộng tự chọn. Viết lời giải vào vở, thử mở gợi ý trước khi xem lời giải. Với nhiệm vụ đo, vẽ hoặc khảo sát, ghi lại dữ kiện và kết quả thực của em.

Bài 1

Nhiệm vụ nền tảng

Trong hình tia, gốc là điểm nào? Tia OA có chứa B không?

Gợi ý bài 1

Hình nguồn có O,A,B cùng đường theo thứ tự O-A-B.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 1
  1. Gốc của tia OA là O.

  2. B cùng phía A so O, nên thuộc tia OA.

Tự kiểm

Tên A chỉ hướng, không làm tia dừng ở A.

Bài 2

Nhiệm vụ nền tảng

Tia OA có dừng lại ở A như đoạn OA không?

Gợi ý bài 2

Tia gồm gốc và kéo dài tiếp theo hướng.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 2
  1. Tia OA không dừng ở A.

  2. Điểm sau A cùng hướng từ O vẫn thuộc tia, khác đoạn OA chỉ đến A.

Tự kiểm

Phải phân biệt điểm đặt tên thứ hai với điểm cuối.

Bài 3

Nhiệm vụ nền tảng

Hai tên OA và AO có cùng chữ O,A. Vì sao chưa thể kết luận hai tia trùng nhau?

Gợi ý bài 3

Hai tên giữ chữ nhưng đổi gốc.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 3
  1. OA có gốc O, AO có gốc A; O khác A.

  2. Vì khác gốc, hai tia không trùng, dù hai đường mang tên OA,AO trùng.

Tự kiểm

Chung hai chữ không đủ vì vị trí chữ đầu có vai trò riêng của tia.

Bài 4

Nhiệm vụ nền tảng

Vẽ tia Mx trên giấy riêng rồi đặt N thuộc tia, N khác M. Ghi gốc và hướng tia.

Gợi ý bài 4

Đặt gốc M và kéo theo hướng x, chọn N khác M trên phần đó.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 4
  1. Kế hoạch: đặt gốc M, chọn một hướng x trên một đường rồi vẽ từ M kéo dài về hướng ấy. Đặt N khác M trên phần tia đã vẽ.

  2. Khi đã làm, kiểm N cùng hướng x so M và ghi gốc M, hướng từ M qua N rồi kéo tiếp. Có thể gọi cùng tia là MN.

  3. Chưa vẽ thì chỉ báo kế hoạch chọn N, không nhận đã có bản dựng hoặc quan sát thực.

Tự kiểm

Không chọn $N=M$ vì không có điểm thứ hai để chỉ hướng.

Bài 5

Luyện tập có hướng dẫn

Tia AB với A khác B có gốc và hướng nào?

Gợi ý bài 5

Tên đầu chỉ gốc.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 5
  1. Gốc A.

  2. Hướng từ A qua B rồi kéo dài tiếp.

Tự kiểm

Không gọi B là điểm cuối của tia.

Bài 6

Luyện tập có hướng dẫn

Theo M-N-P trên một đường. P có thuộc tia MN không?

Gợi ý bài 6

P sau N cùng phía so M.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 6
  1. P cùng hướng từ M qua N.

  2. P thuộc tia MN, dù không ở đoạn từ M đến N.

Tự kiểm

Tia không dừng ở N.

Bài 7

Luyện tập có hướng dẫn

Theo X-M-N trên một đường. X có thuộc tia MN không?

Gợi ý bài 7

X phía đối diện N so M.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 7
  1. Theo X-M-N, X và N ở hai phía M trên cùng đường, X khác M.

  2. Tia MN nhận gốc M và phía N, nên không chứa X ở phía ngược.

Tự kiểm

Không nhầm đường MN gồm cả X với tia chỉ một phía.

Bài 8

Luyện tập có hướng dẫn

Hai tia KP và PK, K khác P, có trùng không?

Gợi ý bài 8

So hai gốc.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 8
  1. KP gốc K, PK gốc P.

  2. Không trùng vì khác gốc.

Tự kiểm

Khác với đường KP và PK là hai tên cùng một đường.

Bài 9

Luyện tập có hướng dẫn

Tia Ox có A khác O thuộc tia. Nêu một tên hai điểm và điều kiện cần.

Gợi ý bài 9

Tên phải giữ O đầu và điểm khác gốc cùng hướng.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 9
  1. A khác O thuộc tia Ox nên A ở trên đúng hướng x kể từ gốc O.

  2. Vì vậy tia OA cùng gốc và cùng hướng Ox, là tên hai điểm phù hợp. Nếu chọn $A=O$ thì không có điểm thứ hai để chỉ hướng.

Tự kiểm

Chưa có điểm A thực đặt thì đây là kế hoạch đặt tên.

Bài 10

Luyện tập có hướng dẫn

Tia OA, A khác O, có thể chứa mọi điểm của đường OA không?

Gợi ý bài 10

Tìm một điểm phía đối diện A so O.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 10
  1. Chọn C trên đường ở phía ngược A, khác O.

  2. C không thuộc tia OA nên tia không là toàn đường.

Tự kiểm

Tia nhận gốc và một phía, đường nhận cả hai phía.

Mở rộng tự chọn: giải thích và suy luận thêm

Đọc kỹ điều kiện; lời giải hướng dẫn từng bước để em theo dõi và tự kiểm.

Bài 11

Mở rộng · tự chọn

A,B khác nhau cùng thuộc tia Ox và khác O. Có cần $OA=OB$ để tia OA,OB trùng không?

Gợi ý bài 11

Gốc và hướng, không độ dài, xác định tia.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 11
  1. Cả A,B thuộc tia Ox và khác O nên cùng ở phía x của O. Hai tia OA,OB đều gốc O, cùng hướng x.

  2. Vậy trùng nhau, không đòi $OA=OB$. Với A,B phân biệt trên cùng phía, chúng ở hai vị trí khác nhau nên độ xa O cũng khác nhau.

Tự kiểm

Hai điểm phân biệt trên cùng một tia luôn có độ xa gốc khác nhau.

Bài 12

Mở rộng · tự chọn

Chỉ biết P thuộc tia Mx, chưa nói P khác M. Có luôn dùng MP làm tên tia Mx không?

Gợi ý bài 12

Gốc cũng thuộc tia.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 12
  1. Có thể $P=M$, lúc ấy hai điểm M,P trùng không chỉ được hướng.

  2. Cần thêm P khác M; khi đó cùng hướng x nên MP đặt tên đúng tia.

Tự kiểm

Không quên ngoại lệ chọn ngay gốc khi đề nói một điểm thuộc tia.

6. Tự kiểm sau khi học

Khoanh gốc, vẽ mũi kéo một phía và thử một điểm phía đối diện; kiểm điểm đặt tên khác gốc.

Đối chiếu kết quả với đúng giả thiết, đơn vị và yêu cầu của đề. Nếu sai, giữ bài làm đầu và tìm bước cần sửa trước khi giải lại. Có thể dùng cách khác khi giải thích được vì sao các bước hợp lệ.

7. Tải học liệu miễn phí

Phiếu in dưới đây thuộc mô-đun Điểm nằm giữa và tia. Bài học trên web có thêm ví dụ, bài luyện và lời giải để em tự học.