Đến nội dung chính
THCSLớp 6Hình phẳng và tính đối xứngMở mô-đun

Chu vi và diện tích các hình phẳng đặc biệt · Toán lớp 6

Học liệu miễn phí do Cùng Học Toán tự biên soạn.

Cập nhật: 28/10/2026 · Mục tiêu L6-30-B4

Hai đáy hình thang song song; chiều cao là khoảng cách vuông góc giữa hai đường chứa đáy. Hình thang cân có hai cạnh bên bằng nhau, nhưng cạnh bên nghiêng không thay chiều cao.

Sau bài này, em có thể:

  • Tính diện tích từ hai đáy và chiều cao, chu vi từ bốn cạnh.
  • Tìm số đo thiếu, đổi đơn vị và kiểm dữ kiện đủ cho từng đại lượng.

Cần biết trước: Công thức diện tích đã học lớp 5 và phép tính phân số, thập phân.

Cách học: Chuẩn bị vở và bút. Bắt đầu từ tình huống, dự đoán rồi mở gợi ý trước khi xem lời giải. Hai lời giải đầu được mở sẵn để em làm quen cách trình bày. Có thể chia bài thành nhiều lượt; hai ví dụ cuối và hai bài cuối là tự chọn.

Với công thức hoặc bảng dài, em có thể vuốt ngang trong khung để xem đầy đủ.

1. Bắt đầu từ tình huống và kiến thức đã biết

Hình thang cân có hai đáy $10$ cm và $4$ cm, chiều cao $4$ cm, hai cạnh bên đều $5$ cm. Diện tích $(10+4)\times4:2=28$ cm²; chu vi $10+4+5+5=24$ cm. Số đo $4$ cm của đáy nhỏ và của chiều cao tình cờ bằng nhau, nhưng hai đoạn có vai trò khác nhau.

Có thể ghép hai bản hình thang bằng nhau thành hình bình hành có đáy bằng tổng hai đáy cũ và cao giữ nguyên. Diện tích một bản là một nửa diện tích hình ghép, giải thích phép chia $2$ trong công thức đã học. Khi làm thật cần ghép không chồng, không hở.

Hình thang cân đáy mười và bốn xentimét, cao bốn, cạnh bên năm xentimétABCDH4 cm10 cm4 cm5 cm5 cm
Hai đáy AB, DC song song; DH là chiều cao. Đáy nhỏ và chiều cao cùng số đo 4 cm nhưng là hai đoạn khác nhau.

2. Tám ví dụ cốt lõi: dự đoán, tìm lý do, tự kiểm

Ví dụ 1. Chọn số đo đúng cho S và P

Dẫn dắt từng bước

Em thử trước:

Thang cân có hai đáy 10 cm, 4 cm, cao 4 cm, mỗi cạnh bên 5 cm. Tính S, P.

Bắt đầu từ đâu?

S dùng tổng đáy và cao; P cộng bốn cạnh.

Gợi ý để em tự tìm

Phép chia 2 chỉ nằm trong công thức diện tích.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. $S=(10+4)\times4:2=14\times4:2=28$ cm².

  2. $P=10+4+5+5=24$ cm. Chiều cao 4 cm không là một cạnh ngoài thêm vào P.

Tự kiểm

Hai đáy dài khác nhau, hai cạnh bên cùng 5 cm như điều kiện cân.

Ví dụ 2. Tính bằng mét

Dẫn dắt từng bước

Em thử trước:

Thang cân hai đáy 1,2 m và 0,6 m, cao 0,4 m, mỗi cạnh bên 0,5 m. Tính S, P.

Bắt đầu từ đâu?

Tất cả số đo đã cùng m.

Gợi ý để em tự tìm

Tổng đáy 1,8 m.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. $S=(1{,}2+0{,}6)\times0{,}4:2=1{,}8\times0{,}4:2=0{,}36$ m².

  2. $P=1{,}2+0{,}6+2\times0{,}5=2{,}8$ m.

Tự kiểm

Không lấy tổng bốn cạnh rồi chia 2 làm diện tích.

Ví dụ 3. Cạnh bên nghiêng không là cao

Dẫn dắt từng bước

Em thử trước:

Thang cân đáy 10 cm và 4 cm, cao 4 cm, cạnh bên 5 cm. Bạn lấy 35 cm² làm S. Sửa.

Bắt đầu từ đâu?

35 đã lấy nửa tích tổng đáy với cạnh bên.

Gợi ý để em tự tìm

Dùng cao 4 cm thay 5 cm.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. Diện tích đúng $S=(10+4)\times4:2=28$ cm².

  2. Phép sai $(10+4)\times5:2=35$ cm² dùng cạnh bên nghiêng. Cao phải vuông góc hai đường chứa đáy, không chỉ là đoạn nối hai đáy bất kì.

Tự kiểm

Sai do chọn độ dài, không phải do phép tính 35 sai số học.

Ví dụ 4. Thiếu cạnh bên để tính P

Dẫn dắt từng bước

Em thử trước:

Thang cân có hai đáy 10 cm và 4 cm, cao 4 cm. Tính S; để dùng công thức chu vi bằng cộng cạnh, cần thêm dữ kiện nào?

Bắt đầu từ đâu?

Đáy và cao đủ cho S theo công thức đã học.

Gợi ý để em tự tìm

Chưa tự dùng 4 cm của chiều cao làm cạnh bên.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. $S=(10+4)\times4:2=28$ cm².

  2. Để dùng $P=10+4+2c$, cần số đo cạnh bên c hoặc dữ kiện đủ tìm nó bằng cách đã học. Chưa tự ghi $P=10+4+2\times4$ từ chiều cao.

Tự kiểm

Bài không yêu cầu dùng một định lí khác để tính cạnh nghiêng từ các đoạn đã cho.

Điều cần nhớ sau bốn ví dụ

Hai đáy có số đo $a>b>0$ và chiều cao tương ứng $h>0$, cùng đơn vị, thì $S=(a+b)h:2$. Phạm vi “hình thang cân” ở bài này dùng hai đáy khác nhau như học liệu nguồn. Nếu mỗi cạnh bên dài $c$, chu vi $P=a+b+2c$.

Từ S và hai đáy, tìm $h=2S:(a+b)$. Từ S và h, tìm tổng đáy $a+b=2S:h$. Cạnh bên dùng cho chu vi, chỉ thay được chiều cao khi có dữ kiện vuông góc phù hợp; không nhìn hình xiên rồi tự lấy số cạnh bên làm cao.

Ví dụ 5. Tìm chiều cao

Dẫn dắt từng bước

Em thử trước:

Thang cân diện tích 40 cm², hai đáy 12 cm và 8 cm. Tìm chiều cao.

Bắt đầu từ đâu?

Tổng đáy 20 cm, mẫu dương.

Gợi ý để em tự tìm

Chiều cao là 2S chia tổng đáy.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. $h=2\times40:(12+8)=80:20=4$ cm.

  2. Kiểm $(12+8)\times4:2=40$ cm². Không ghi chiều cao bằng cạnh bên khi chưa có số đo cạnh bên.

Tự kiểm

Đơn vị chiều cao là cm, không cm².

Ví dụ 6. Tìm đáy còn thiếu

Dẫn dắt từng bước

Em thử trước:

Thang cân $S=30$ cm², cao 3 cm, một đáy 12 cm. Tìm đáy kia.

Bắt đầu từ đâu?

Tìm tổng hai đáy rồi trừ đáy đã biết.

Gợi ý để em tự tìm

Tổng đáy $2\times30\div3=20$ cm.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. Tổng hai đáy $a+b=2\times30:3=20$ cm. Đáy còn lại $20-12=8$ cm.

  2. Kiểm $(12+8)\times3:2=30$ cm²; hai đáy dương và khác nhau, phù hợp phạm vi bài.

Tự kiểm

Không lấy $30:12$ làm đáy còn lại; diện tích chứa cả tổng đáy và chiều cao.

Ví dụ 7. Từ chu vi tìm cạnh bên

Dẫn dắt từng bước

Em thử trước:

Thang cân chu vi 34 cm, hai đáy 14 cm và 8 cm. Tìm mỗi cạnh bên; có đủ dùng công thức S chưa?

Bắt đầu từ đâu?

Phần chu vi ngoài hai đáy chia đều cho hai cạnh bên.

Gợi ý để em tự tìm

$34-14-8=12$ cm.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. Tổng hai cạnh bên $34-14-8=12$ cm; vì cân, nên mỗi cạnh $c=12:2=6$ cm.

  2. Chưa có chiều cao cho công thức $S=(14+8)h:2$; không tự dùng 6 cm làm cao. Có thể ghi S khi có thêm số đo cao phù hợp.

Tự kiểm

Biết cách tìm cạnh bên chưa đồng nghĩa đã có chiều cao cho công thức diện tích.

Ví dụ 8. Giữ hai đáy nhưng đổi cao

Dẫn dắt từng bước

Em thử trước:

Hai thang cân cùng hai đáy 10 cm và 4 cm, cao lần lượt 4 cm và 6 cm. So S.

Bắt đầu từ đâu?

Tổng đáy giữ 14 cm.

Gợi ý để em tự tìm

Chiều cao thay đổi làm S thay đổi.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. $S_1=14\times4:2=28$ cm²;$S_2=14\times6:2=42$ cm².

  2. Hai S khác nhau, dù cùng hai đáy. Tỉ số $S_2:S_1=42:28=\frac32$ bằng tỉ số hai chiều cao $6:4$.

Tự kiểm

Không suy chu vi của hai hình bằng nhau khi cạnh bên chưa được cho.

3. Hai ví dụ mở rộng — tự chọn

Học phần này khi em đã hiểu cách nghĩ trong các ví dụ cốt lõi; có thể để dành cho lượt sau.

Ví dụ 9. Tìm mọi cao nguyên

Mở rộng · tự chọn

Em thử trước:

Thang cân hai đáy 9 cm và 3 cm, cao n cm, n nguyên từ 1 đến 6. Tìm mọi n để S từ 18 đến 30 cm², kể cả hai cận.

Bắt đầu từ đâu?

Diện tích bằng 6n.

Gợi ý để em tự tìm

Cần $3\le n\le5$.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. $S=(9+3)n:2=6n$. Điều kiện $18\le6n\le30$ tương đương $3\le n\le5$.

  2. Nhận $n=3;4;5$, cho S lần lượt $18;24;30$ cm².

Tự kiểm

Tất cả cao dương; không bỏ cận bằng khi đề nói kể cả.

Ví dụ 10. Phóng to toàn hình

Mở rộng · tự chọn

Em thử trước:

Thang cân đáy 10 cm và 4 cm, cao 4 cm, cạnh bên 5 cm; phóng mọi chiều dài gấp 2. So S, P trước và sau.

Bắt đầu từ đâu?

Hai đáy, cao, cạnh bên đều phải gấp 2.

Gợi ý để em tự tìm

Sau đổi, hai đáy dài $20$ cm và $8$ cm, cao $8$ cm, mỗi cạnh bên $10$ cm.

Lời giải và cách tự kiểm
  1. Ban đầu $S_1=(10+4)\times4:2=28$ cm², $P_1=10+4+2\times5=24$ cm. Sau phóng $S_2=(20+8)\times8:2=112$ cm², $P_2=20+8+2\times10=48$ cm.

  2. S gấp $112:28=4$ lần, P gấp $48:24=2$ lần. Không chỉ gấp đôi diện tích khi mọi độ dài cùng gấp 2.

Tự kiểm

Phép phóng giữ hai đáy song song và tính cân của hình.

4. Những lỗi cần tránh

Lỗi Cách tự phát hiện và sửa
Dùng cạnh bên nghiêng làm cao. Chọn khoảng cách vuông góc giữa hai đường chứa đáy.
Nhân tổng đáy với cao rồi quên chia 2. Ghi trọn công thức $S=(a+b)h:2$.
Tìm đáy thiếu bằng S chia một đáy. Tìm tổng đáy 2S: h rồi trừ đáy đã biết, kiểm kết quả dương.

5. Mười hai bài tự luyện có gợi ý và lời giải riêng

Bài 1–4 giữ dữ kiện và yêu cầu của bốn nhiệm vụ trên phiếu. Bài 5–10 củng cố và vận dụng; bài 11–12 là phần mở rộng tự chọn. Viết lời giải vào vở, thử mở gợi ý trước khi xem lời giải. Với nhiệm vụ đo, vẽ hoặc khảo sát, ghi lại dữ kiện và kết quả thực của em.

Bài 1

Tự luyện có hướng dẫn

Hình thang cân có hai đáy $14$ cm, $8$ cm, chiều cao $4$ cm, mỗi cạnh bên $5$ cm. Tính diện tích và chu vi.

Gợi ý bài 1

Dùng hai đáy $14$ cm, $8$ cm và cao $4$ cm cho diện tích; dùng hai đáy cùng hai cạnh bên $5$ cm cho chu vi.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 1
  1. $S=(14+8)\times4:2=22\times4:2=44$ cm².

  2. $P=14+8+5+5=32$ cm.

Tự kiểm

Cạnh bên 5 cm không thay chiều cao 4 cm.

Bài 2

Tự luyện có hướng dẫn

Hai đáy hình thang cân $1$ m và $0{,}4$ m; chiều cao $0{,}4$ m; mỗi cạnh bên $0{,}5$ m. Tính diện tích và chu vi.

Gợi ý bài 2

Các số đo đều cùng m.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 2
  1. $S=(1+0{,}4)\times0{,}4:2=1{,}4\times0{,}4:2=0{,}28$ m².

  2. $P=1+0{,}4+0{,}5+0{,}5=2{,}4$ m.

Tự kiểm

Không lẫn 0,4 m của đáy nhỏ với một cạnh bên 0,5 m.

Bài 3

Tự luyện có hướng dẫn

Hình thang cân có hai đáy $9$ cm, $3$ cm và chiều cao $4$ cm. Tính diện tích.

Gợi ý bài 3

Cộng hai đáy 9 và 3 rồi nhân cao 4.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 3
  1. $S=(9+3)\times4:2=12\times4:2=24$ cm².

  2. Kiểm $2S=48=(9+3)\times4$. Không cần tự tìm cạnh bên để tính S khi dữ kiện đã đủ.

Tự kiểm

Giữ đơn vị vuông cho diện tích.

Bài 4

Tự luyện có hướng dẫn

Một bạn dùng cạnh bên nghiêng thay chiều cao trong công thức diện tích hình thang cân. Nêu cách chọn đúng chiều cao.

Gợi ý bài 4

Chiều cao cần vuông góc với hai đường thẳng chứa đáy.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 4
  1. Chọn một đoạn vuông góc từ một đường chứa đáy đến đường chứa đáy kia. Độ dài đoạn ấy là chiều cao tương ứng.

  2. Cạnh bên nghiêng tuy nối hai đáy nhưng không tự vuông góc, nên không thay cao trong công thức. Cần số đo cao hoặc dữ kiện đủ xác định nó; không tự lấy số cạnh bên đã thấy.

Tự kiểm

Cao là khoảng cách giữa hai đường song song chứa đáy, không là mọi đoạn nối hai đáy.

Bài 5

Tự luyện có hướng dẫn

Thang cân đáy 8 cm và 2 cm, cao 4 cm, cạnh bên 5 cm. Tính S, P.

Gợi ý bài 5

Tổng đáy 10 cm.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 5
  1. $S=(8+2)\times4:2=20$ cm².

  2. $P=8+2+2\times5=20$ cm. Hai kết quả cùng số nhưng khác đại lượng, khác đơn vị.

Tự kiểm

Không dùng sự trùng số để lẫn hai công thức.

Bài 6

Tự luyện có hướng dẫn

Thang cân đáy 120 cm và 60 cm, cao 40 cm, cạnh bên 50 cm. Tính S bằng m², P bằng m.

Gợi ý bài 6

Đổi tất cả độ dài về mét.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 6
  1. Các số đo là $1{,}2;0{,}6;0{,}4;0{,}5$ m. $S=(1{,}2+0{,}6)\times0{,}4:2=0{,}36$ m².

  2. $P=1{,}2+0{,}6+2\times0{,}5=2{,}8$ m.

Tự kiểm

Có thể kiểm diện tích $S=3600$ cm², tức $3600:10000=0{,}36$ m².

Bài 7

Tự luyện có hướng dẫn

Thang cân $S=54$ cm², hai đáy 12 cm và 6 cm. Tìm cao.

Gợi ý bài 7

Lấy 2S chia 18.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 7
  1. $h=2\times54:(12+6)=108:18=6$ cm.

  2. Kiểm $(12+6)\times6:2=54$ cm².

Tự kiểm

Đừng nhận $54:18=3$ cm vì thiếu hệ số 2.

Bài 8

Tự luyện có hướng dẫn

Thang cân $S=36$ cm², cao 4 cm, đáy lớn 12 cm. Tìm đáy nhỏ.

Gợi ý bài 8

Tổng hai đáy bằng 18 cm.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 8
  1. Tổng đáy $2\times36:4=18$ cm.

  2. Đáy nhỏ $18-12=6$ cm; kiểm $(12+6)\times4:2=36$ cm² và $0<6<12$.

Tự kiểm

Kiểm đáy tìm được dương và thật sự nhỏ hơn đáy lớn.

Bài 9

Tự luyện có hướng dẫn

Thang cân có hai đáy 12 cm, 8 cm, mỗi cạnh bên 5 cm. Tính P; để dùng công thức S, cần số đo nào nữa?

Gợi ý bài 9

Chu vi đủ bốn cạnh; diện tích còn cần cao.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 9
  1. $P=12+8+5+5=30$ cm.

  2. Để dùng $S=(12+8)h:2$, cần chiều cao vuông góc h hoặc dữ kiện đủ tìm nó bằng cách đã học. Không tự dùng 5 cm của cạnh bên làm cao.

Tự kiểm

Không gọi dữ kiện thiếu chỉ vì P tính được hay vì hình được gọi cân.

Bài 10

Tự luyện có hướng dẫn

Thang cân hai đáy $10$ cm và $6$ cm, cao $3$ cm. Bạn ghi $S=48$ cm². Sửa và giải thích.

Gợi ý bài 10

Tích tổng đáy với cao còn phải chia 2.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 10
  1. $S=(10+6)\times3:2=48:2=24$ cm².

  2. 48 cm² là hai lần diện tích cần tìm vì thiếu chia 2. Đây không phải một phép đổi đơn vị.

Tự kiểm

Kiểm $2\times24=(10+6)\times3=48$.

Mở rộng tự chọn: giải thích và suy luận thêm

Đọc kỹ điều kiện; lời giải hướng dẫn từng bước để em theo dõi và tự kiểm.

Bài 11

Mở rộng · tự chọn

Thang cân hai đáy 8 cm và 2 cm, cao n cm, n nguyên từ 1 đến 6. Tìm mọi n để S lớn hơn 20 và không quá 30 cm².

Gợi ý bài 11

Diện tích bằng 5n.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 11
  1. $20<5n\le30$ tương đương $4<n\le6$.

  2. Nhận $n=5;6$, cho $S=25;30$ cm². Cận 20 nghiêm ngặt loại $n=4$.

Tự kiểm

Đừng nhận mọi n từ 4 đến 6 vì đã đổi loại cận dưới.

Bài 12

Mở rộng · tự chọn

Các thang cân có hai đáy nguyên dương khác nhau, tổng 14 cm và cao 4 cm. Liệt kê mọi cặp đáy lớn, nhỏ và diện tích chung.

Gợi ý bài 12

Đáy nhỏ nguyên từ 1 đến 6.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 12
  1. Các cặp là $(13;1),(12;2),(11;3),(10;4),(9;5),(8;6)$ cm. Cặp 7;7 bị loại vì bài dùng hai đáy khác nhau.

  2. Mỗi hình có $S=14\times4:2=28$ cm². Chưa kết luận chu vi chung vì cạnh bên có thể khác nhau theo cặp đáy.

Tự kiểm

Liệt kê đủ các đáy nhỏ và giữ thứ tự lớn hơn, không đếm hai lần cặp đảo.

6. Tự kiểm sau khi học

Bài cuối phối hợp các công thức; trước mỗi phép tính, hãy ghi tên hình, vai trò số đo và đơn vị cần báo.

Đối chiếu kết quả với đúng giả thiết, đơn vị và yêu cầu của đề. Nếu sai, giữ bài làm đầu và tìm bước cần sửa trước khi giải lại. Có thể dùng cách khác khi giải thích được vì sao các bước hợp lệ.

7. Tải học liệu miễn phí

Phiếu in dưới đây thuộc mô-đun Chu vi và diện tích các hình phẳng đặc biệt. Bài học trên web có thêm ví dụ, bài luyện và lời giải để em tự học.