Lãi suất một kì lớp 6: bài toán tiết kiệm và vay
Tài chính trong tình huống giả định · Toán lớp 6
Cập nhật: 28/10/2026 · Mục tiêu L6-47-B4
Trong mô hình một kì, tiền lãi được tính từ tiền gốc và tỉ lệ của chính kì đó. Em xác định đúng ba đại lượng trước khi tìm số còn thiếu.
Sau bài này, em có thể:
- Tính tiền lãi và tổng gốc cộng lãi trong một kì.
- Tìm tỉ lệ hoặc tiền gốc khi đủ điều kiện.
- Giữ đúng kì, mốc tính lãi và những khoản đề đã nêu.
Cần biết trước: Giá trị phần trăm và phép tính ngược tìm tỉ lệ.
Cách học: Chuẩn bị vở và bút. Bắt đầu từ tình huống, dự đoán rồi mở gợi ý trước khi xem lời giải. Hai lời giải đầu được mở sẵn để em làm quen cách trình bày. Có thể chia bài thành nhiều lượt; hai ví dụ cuối và hai bài cuối là tự chọn.
Với công thức hoặc bảng dài, em có thể vuốt ngang trong khung để xem đầy đủ.
1. Bắt đầu từ tình huống và kiến thức đã biết
Các tình huống gửi hoặc vay dưới đây đều giả định: chỉ một kì, lãi tính trên gốc ban đầu, không phí hoặc khoản khác, không nhập lãi vào gốc và chưa trả trước khi kết thúc kì, trừ khi đề nói khác. Tỉ lệ là của đúng kì được nêu; các con số không mô tả sản phẩm hay lãi suất thực của ngân hàng.
Ví dụ gốc $500\,000$ đồng, tỉ lệ $1\%$ cho một kì: tiền lãi là $500\,000\cdot\frac1{100}=5\,000$ đồng. Tiền lãi khác với tổng gốc cộng lãi $505\,000$ đồng.
2. Tám ví dụ cốt lõi: dự đoán, tìm lý do, tự kiểm
Ví dụ 1. Một phần trăm của gốc
Dẫn dắt từng bước
Em thử trước:
Gốc giả định 500 000 đồng, lãi 1% cho một kì, không khoản khác. Tính tiền lãi.
Bắt đầu từ đâu?
Đổi 1% thành $\frac{1}{100}$ rồi tính phần gốc ấy.
Gợi ý để em tự tìm
Một phần trăm là một phần trong 100 phần bằng nhau.
Lời giải và cách tự kiểm
-
$I=500\,000\cdot1\%=500\,000\cdot\frac1{100}=5\,000$ đồng.
-
Kiểm $5\,000:500\,000=0{,}01=1\%$. Đây là tiền lãi, chưa cộng tiền gốc.
Tự kiểm
Không gọi toàn bộ 500 000 là tiền lãi.
Ví dụ 2. Từ lãi đến tổng
Dẫn dắt từng bước
Em thử trước:
Gửi giả định 800 000 đồng, một kì lãi 1,5% gốc, không phí. Tính lãi và tổng cuối kì.
Bắt đầu từ đâu?
Tính lãi trước rồi cộng vào gốc.
Gợi ý để em tự tìm
$1{,}5\%=0{,}015$.
Lời giải và cách tự kiểm
-
Lãi $800\,000\cdot0{,}015=12\,000$ đồng.
-
Tổng cuối kì $800\,000+12\,000=812\,000$ đồng. Kiểm tổng trừ gốc bằng 12 000.
Tự kiểm
Tỉ lệ 1,5% áp vào gốc 800 000, không vào tổng sau lãi.
Ví dụ 3. Tổng khoản vay một kì
Dẫn dắt từng bước
Em thử trước:
Vay giả định 600 000 đồng một kì, lãi 2% gốc, không phí và chưa trả gì. Tính tổng cuối kì phải trả.
Bắt đầu từ đâu?
Tổng gồm gốc và lãi của kì.
Gợi ý để em tự tìm
2% gốc là 12 000 đồng.
Lời giải và cách tự kiểm
-
Lãi $600\,000\cdot2\%=12\,000$ đồng.
-
Tổng $600\,000+12\,000=612\,000$ đồng. Nếu chỉ ghi 12 000 thì mới ghi phần lãi, chưa ghi gốc.
Tự kiểm
Điều kiện chưa trả gì giúp tổng không phải trừ khoản đã thanh toán.
Ví dụ 4. Tìm tỉ lệ từ lãi
Dẫn dắt từng bước
Em thử trước:
Gốc 1 000 000 đồng, tiền lãi một kì 20 000 đồng. Tính tỉ lệ của kì.
Bắt đầu từ đâu?
Mốc là gốc dương, không phải tổng cuối kì.
Gợi ý để em tự tìm
Lấy 20 000 chia 1 000 000.
Lời giải và cách tự kiểm
-
$r=20\,000:1\,000\,000=0{,}02$.
-
Tỉ lệ là $0{,}02\cdot100\%=2\%$ cho một kì đã nêu. Kiểm gốc nhân 2% ra 20 000.
Tự kiểm
Không tự gọi 2% là lãi suất năm khi đề chỉ nói một kì.
Điều cần nhớ sau bốn ví dụ
Đặt $G>0$ là gốc, $r\ge0$ là tỉ lệ không âm của một kì đã viết dưới dạng số, $I$ là tiền lãi. Trong mô hình này, $$I=G\cdot r,\qquad \text{tổng cuối kì}=G+I.$$ Chẳng hạn $1{,}5\%=0{,}015$. Nếu tìm tỉ lệ thì $r=I:G$ và đổi kết quả sang phần trăm; nếu tìm gốc bằng $G=I:r$ thì phải có $r>0$.
Một kì có thể được mô tả dài bao nhiêu tuỳ đề. Khi tỉ lệ đã cho cho cả kì, không nhân thêm số tháng một lần nữa. Chưa có quy ước cho nhiều kì thì không tự kéo dài mô hình sang kì khác.
Ví dụ 5. Tìm gốc từ tỉ lệ dương
Dẫn dắt từng bước
Em thử trước:
Lãi giả định 9 000 đồng sau một kì với tỉ lệ 1,5% gốc. Tìm gốc.
Bắt đầu từ đâu?
Dùng phép tính ngược của nhân tỉ lệ.
Gợi ý để em tự tìm
$1{,}5\%=0{,}015>0$ nên chia được.
Lời giải và cách tự kiểm
-
$G=9\,000:0{,}015=600\,000$ đồng.
-
Kiểm $600\,000\cdot0{,}015=9\,000$ đồng. Gốc dương phù hợp mô hình.
Tự kiểm
Không chia 9 000 cho 1,5 mà quên đổi phần trăm.
Ví dụ 6. Tỉ lệ bằng 0
Dẫn dắt từng bước
Em thử trước:
Gốc 700 000 đồng, một kì lãi 0%, không phí. Tính lãi và tổng.
Bắt đầu từ đâu?
Nhân gốc với 0 rồi cộng gốc.
Gợi ý để em tự tìm
$0\%=\frac0{100}=0$.
Lời giải và cách tự kiểm
-
$I=700\,000\cdot0=0$ đồng.
-
Tổng $700\,000+0=700\,000$ đồng. Đây là mô hình tỉ lệ 0 được đề cho, không suy cho trường hợp ngoài đề.
Tự kiểm
Tổng vẫn có gốc dù phần lãi bằng 0.
Ví dụ 7. Tỉ lệ đã cho cho cả kì
Dẫn dắt từng bước
Em thử trước:
Một kì dài 3 tháng, tỉ lệ cho cả kì là 1% gốc 1 000 000 đồng, không phí. Có nhân 1% thêm 3 lần khi tính lãi kì đó không?
Bắt đầu từ đâu?
Đọc tỉ lệ gắn với tháng hay cả kì.
Gợi ý để em tự tìm
Đề đã cho 1% cho cả ba tháng.
Lời giải và cách tự kiểm
-
Lãi cả kì là $1\,000\,000\cdot1\%=10\,000$ đồng.
-
Không nhân thêm 3 vì sẽ biến 1% cho cả kì thành 3%. Không có dữ kiện tỉ lệ từng tháng để đổi quy ước.
Tự kiểm
Giữ đơn vị thời gian của tỉ lệ.
Ví dụ 8. Tìm lãi từ tổng
Dẫn dắt từng bước
Em thử trước:
Gốc 1 000 000 đồng; cuối đúng một kì tổng gốc và lãi 1 060 000 đồng, không khoản khác. Tìm lãi và tỉ lệ.
Bắt đầu từ đâu?
Trừ gốc khỏi tổng rồi so lãi với gốc.
Gợi ý để em tự tìm
Phần hơn gốc là lãi theo mô hình.
Lời giải và cách tự kiểm
-
$I=1\,060\,000-1\,000\,000=60\,000$ đồng.
-
$r=60\,000:1\,000\,000=0{,}06=6\%$ cho kì đó. Kiểm gốc cộng lãi bằng tổng 1 060 000.
Tự kiểm
Không chia lãi cho tổng 1 060 000 khi tìm tỉ lệ trên gốc.
3. Hai ví dụ mở rộng — tự chọn
Học phần này khi em đã hiểu cách nghĩ trong các ví dụ cốt lõi; có thể để dành cho lượt sau.
Ví dụ 9. Cùng tiền lãi, khác tỉ lệ
Mở rộng · tự chọn
Em thử trước:
Hai tình huống giả định cùng một kì: A gốc 1 000 000, lãi 10 000; B gốc 2 000 000, lãi 10 000 đồng. Tỉ lệ có bằng nhau không?
Bắt đầu từ đâu?
So với gốc của từng tình huống.
Gợi ý để em tự tìm
Tiền lãi giống nhau chưa có nghĩa cùng tỉ lệ.
Lời giải và cách tự kiểm
-
A có $10\,000:1\,000\,000=0{,}01=1\%$.
-
B có $10\,000:2\,000\,000=0{,}005=0{,}5\%$. Hai tỉ lệ khác nhau vì hai gốc khác nhau.
Tự kiểm
Giữ cùng kì khi so sánh và không bỏ mẫu gốc.
Ví dụ 10. Không thể chia cho tỉ lệ 0 để tìm gốc
Mở rộng · tự chọn
Em thử trước:
Chỉ biết tỉ lệ 0% và lãi 0 đồng, có xác định duy nhất gốc dương không?
Bắt đầu từ đâu?
Kiểm điều kiện của phép $G=I:r$.
Gợi ý để em tự tìm
$0:0$ không xác định; tìm hai gốc cùng phù hợp.
Lời giải và cách tự kiểm
-
Với $r=0$, mọi $G>0$ đều cho $I=G\cdot0=0$. Chẳng hạn 100 000 và 200 000 đồng cùng phù hợp.
-
Vì có nhiều gốc nên không xác định duy nhất. Không dùng $G=0:0$ vì phép chia đó không xác định.
Tự kiểm
Điều kiện $r>0$ trong cách tìm gốc là cần thiết.
4. Những lỗi cần tránh
| Lỗi | Cách tự phát hiện và sửa |
|---|---|
| Tỉ lệ 1,5% được dùng như số 1,5. | Đổi $1{,}5\%=0{,}015$ trước phép nhân/chia. |
| Tổng cuối kì được gọi là tiền lãi. | Tổng gồm gốc cộng lãi theo mô hình. |
| Tỉ lệ cho cả kì còn nhân thêm số tháng. | Giữ thời gian gắn với tỉ lệ đề cho, không đổi quy ước âm thầm. |
5. Mười hai bài tự luyện có gợi ý và lời giải riêng
Bài 1–4 giữ dữ kiện và yêu cầu của bốn nhiệm vụ trên phiếu. Bài 5–10 củng cố và vận dụng; bài 11–12 là phần mở rộng tự chọn. Viết lời giải vào vở, thử mở gợi ý trước khi xem lời giải. Với nhiệm vụ đo, vẽ hoặc khảo sát, ghi lại dữ kiện và kết quả thực của em.
Bài 1
Tự luyện có hướng dẫn
Gửi giả định 2 000 000 đồng trong một kì, lãi 1% gốc, không phí. Tính lãi và tổng cuối kì.
Gợi ý bài 1
Một kì, tỉ lệ 1% gốc và không phí.
Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 1
-
Lãi $2\,000\,000\cdot1\%=20\,000$ đồng.
-
Tổng cuối kì $2\,000\,000+20\,000=2\,020\,000$ đồng.
Tự kiểm
Không nhân số kì khác vì đề chỉ một kì.
Bài 2
Tự luyện có hướng dẫn
Vay giả định 1 500 000 đồng một kì, lãi 2% gốc, không phí. Cuối kì chưa trả gì thì tổng phải trả bao nhiêu?
Gợi ý bài 2
Chưa trả gì nên tổng gồm toàn bộ gốc và lãi.
Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 2
-
Lãi $1\,500\,000\cdot2\%=30\,000$ đồng.
-
Tổng phải trả $1\,500\,000+30\,000=1\,530\,000$ đồng.
Tự kiểm
Giữ điều kiện không phí, không khoản khác.
Bài 3
Tự luyện có hướng dẫn
Gốc gửi giả định 1 000 000 đồng, lãi một kì 15 000 đồng. Tính lãi suất kì đó.
Gợi ý bài 3
Chia tiền lãi 15 000 cho gốc 1 000 000.
Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 3
-
$r=15\,000:1\,000\,000=0{,}015$.
-
Tỉ lệ kì đó là $1{,}5\%$. Kiểm $1\,000\,000\cdot1{,}5\%=15\,000$ đồng.
Tự kiểm
Không gọi 1,5% là tỉ lệ cho thời gian khác chưa nêu.
Bài 4
Tự luyện có hướng dẫn
Vay giả định 2 000 000 đồng, cuối đúng một kì trả trọn 2 060 000 đồng, chỉ gồm gốc và lãi. Tính lãi và lãi suất.
Gợi ý bài 4
Tổng chỉ gồm gốc và lãi, trừ gốc để tìm lãi.
Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 4
-
Lãi $2\,060\,000-2\,000\,000=60\,000$ đồng.
-
Tỉ lệ $60\,000:2\,000\,000=0{,}03=3\%$ cho đúng một kì đã nêu.
Tự kiểm
Không thêm phí hoặc điều kiện thanh toán ngoài mô hình.
Bài 5
Tự luyện có hướng dẫn
Gốc 500 000 đồng, một kì lãi 0,8%, không phí. Tính lãi và tổng.
Gợi ý bài 5
Đổi 0,8% thành 0,008.
Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 5
-
$I=500\,000\cdot0{,}008=4\,000$ đồng.
-
Tổng $500\,000+4\,000=504\,000$ đồng. Kiểm $4\,000:500\,000=0{,}008=0{,}8\%$.
Tự kiểm
Tổng khác riêng phần lãi 4 000.
Bài 6
Tự luyện có hướng dẫn
Vay 900 000 đồng, một kì lãi 1,2% gốc, không phí, chưa trả gì. Tính tổng cuối kì.
Gợi ý bài 6
Lãi bằng gốc nhân $0{,}012$.
Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 6
-
Lãi $900\,000\cdot0{,}012=10\,800$ đồng.
-
Tổng $900\,000+10\,800=910\,800$ đồng.
Tự kiểm
Giữ đúng số 10 800, không làm tròn khi đề chưa yêu cầu.
Bài 7
Tự luyện có hướng dẫn
Gốc 400 000 đồng, một kì lãi 6 000 đồng. Tìm tỉ lệ.
Gợi ý bài 7
Lấy lãi chia gốc rồi đổi phần trăm.
Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 7
-
$6\,000:400\,000=0{,}015$.
-
Tỉ lệ là $1{,}5\%$; kiểm $400\,000\cdot0{,}015=6\,000$.
Tự kiểm
Tỉ lệ của một kì ấy, không tự quy năm.
Bài 8
Tự luyện có hướng dẫn
Một kì lãi 2% gốc, tiền lãi 12 000 đồng. Tìm gốc.
Gợi ý bài 8
Tỉ lệ $2\%=0{,}02>0$ nên chia được.
Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 8
-
$G=12\,000:0{,}02=600\,000$ đồng.
-
Kiểm $600\,000\cdot2\%=12\,000$ đồng.
Tự kiểm
Không chia cho số 2 thay vì 0,02.
Bài 9
Tự luyện có hướng dẫn
Gốc 500 000, tổng một kì 504 000 đồng, chỉ gốc và lãi. Tính lãi và tỉ lệ.
Gợi ý bài 9
Trừ tổng với gốc trước.
Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 9
-
Lãi $504\,000-500\,000=4\,000$ đồng.
-
$r=4\,000:500\,000=0{,}008=0{,}8\%$.
Tự kiểm
Không lấy tổng 504 000 làm tiền lãi.
Bài 10
Tự luyện có hướng dẫn
Tỉ lệ 1% cho cả một kì dài 2 tháng, gốc 300 000 đồng. Tính lãi kì ấy.
Gợi ý bài 10
Tỉ lệ đã bao trùm cả kì hai tháng.
Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 10
-
$I=300\,000\cdot1\%=3\,000$ đồng.
-
Không nhân thêm 2 vì đề không cho 1% mỗi tháng. Tổng gốc và lãi của kì là 303 000 đồng.
Tự kiểm
Đọc đơn vị của tỉ lệ trước số tháng.
Mở rộng tự chọn: giải thích và suy luận thêm
Đọc kỹ điều kiện; lời giải hướng dẫn từng bước để em theo dõi và tự kiểm.
Bài 11
Mở rộng · tự chọn
Có gốc dương, tỉ lệ 0% trong mô hình một kì không phí, nhưng báo lãi 15 000 đồng. Có phù hợp không?
Gợi ý bài 11
Thay tỉ lệ $0$ vào công thức $I=G\cdot r$.
Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 11
-
Với bất kì $G>0$, $I=G\cdot0=0$.
-
Lãi 15 000 khác 0 nên không có gốc dương nào thoả dữ kiện này trong mô hình. Cần kiểm tỉ lệ hoặc khoản được gọi là lãi.
Tự kiểm
Không chia 15 000 cho 0 để tìm gốc.
Bài 12
Mở rộng · tự chọn
Cùng một kì, A gốc 500 000 lãi 1%, B gốc 100 000 lãi 2%, không phí. Tỉ lệ A thấp hơn có làm tiền lãi A thấp hơn không?
Gợi ý bài 12
Tính tiền từng trường hợp, không chỉ so phần trăm.
Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 12
-
A có $500\,000\cdot1\%=5\,000$ đồng lãi; B có $100\,000\cdot2\%=2\,000$ đồng.
-
A có tỉ lệ thấp hơn nhưng tiền lãi lớn hơn vì gốc lớn hơn. Không suy so tiền lãi chỉ từ tỉ lệ khi gốc khác nhau.
Tự kiểm
Đây là so sánh số học theo dữ kiện, chưa phải lựa chọn sản phẩm thực.
6. Tự kiểm sau khi học
Em gạch dưới tiền gốc, tỉ lệ và kì trong mỗi đề. Nếu dữ kiện nói đã trả một phần, cần thêm cách phân bổ khoản trả trước khi tính số còn lại ở bài sau.
Đối chiếu kết quả với đúng giả thiết, đơn vị và yêu cầu của đề. Nếu sai, giữ bài làm đầu và tìm bước cần sửa trước khi giải lại. Có thể dùng cách khác khi giải thích được vì sao các bước hợp lệ.
7. Tải học liệu miễn phí
Phiếu in dưới đây thuộc mô-đun Tài chính trong tình huống giả định. Bài học trên web có thêm ví dụ, bài luyện và lời giải để em tự học.