Đến nội dung chính

Mở rộng lớp 11: dựng và kiểm tra thiết diện hình chóp

2016-02-24 Cùng Học Toán Đã xem: 3,193 Phản hồi: 0

Dựng thiết diện hình chóp theo từng mặt, kiểm tra điểm trên cạnh hay phần kéo dài và giải đầy đủ ví dụ tứ diện có tỷ lệ chia cạnh.

THPTHình học không gian

Cập nhật nội dung: 22/10/2026

Thiết diện được tạo bởi các đoạn mà mặt phẳng cắt lấy trên các mặt của khối đa diện. Cần phân biệt giao tuyến của hai mặt phẳng với phần của giao tuyến thực sự nằm trong một mặt của khối.

Mục tiêu: dựng thiết diện hình chóp, kiểm tra giao điểm thuộc cạnh và khép các đoạn theo đúng thứ tự.

Kiến thức cần biết: giao tuyến qua hai điểm, giao điểm đường và mặt phẳng và quan hệ song song.

Trong bài: Ý tưởng · Phương pháp · Ví dụ · Tự luyện · Học tiếp

1. Thiết diện và các cạnh của nó

Xét một khối chóp lồi và một mặt phẳng cắt qua phần trong của khối. Giao của chúng là một miền đa giác, gọi là thiết diện; các cạnh của đa giác nằm trên các mặt của hình chóp. Nếu mặt phẳng chỉ tiếp xúc ở một đỉnh hoặc một cạnh, giao có thể suy biến thành điểm hoặc đoạn, nên cần xét riêng.

Giao tuyến của hai mặt phẳng là đường thẳng vô hạn. Một cạnh thiết diện chỉ là đoạn của đường ấy thuộc một mặt đa giác. Vì vậy, giao điểm ở phần kéo dài cạnh có thể giúp dựng hình nhưng chưa phải đỉnh thiết diện.

2. Quy trình dựng và kiểm tra

  1. Tìm các điểm đã biết của mặt phẳng cắt trên các cạnh hoặc mặt hình chóp.
  2. Trên từng mặt, nối hai điểm chung phân biệt hoặc tìm phương giao tuyến để dựng đường cắt.
  3. Giữ các đoạn nằm trong chính các mặt; kiểm tra đầu mút thuộc đoạn cạnh, không chỉ thuộc đường chứa cạnh.
  4. Nối các đoạn theo các mặt kề để tạo đường khép kín. Kiểm tra những mặt còn lại có bị cắt thêm hay không.

3. Ví dụ có lời giải

Mặt phẳng qua hai điểm đáy và một điểm trong mặt bên

Cho hình chóp $S.ABC$. Điểm $M$ nằm trong miền trong tam giác $SBC$. Hai điểm $I\in AB$, $J\in AC$ thuộc các đoạn cạnh tương ứng và thỏa $IA=3IB$ và $JC=3JA$. Tìm thiết diện bởi $(MIJ)$. Các tỷ lệ cho $AI=\frac34 AB$, $AJ=\frac14 AC$, nên $I,J$ nằm trong các cạnh tương ứng. Vì $M$ nằm ngoài đáy, ba điểm $M,I,J$ không thẳng hàng.

Bước 1. Giao tuyến của $(MIJ)$ với đáy $(ABC)$ là $IJ$. Trong tam giác $ABC$, hai tỷ lệ $AI/AB$ và $AJ/AC$ khác nhau, nên $IJ$ không song song $BC$. Đặt $K=IJ\cap BC$, trong đó $BC$ được xét như đường thẳng.

Định lý Menelaus trong tam giác $ABC$ cho $\frac{BK}{KC}=\frac19$. Vì $I,J$ thuộc miền trong hai cạnh xuất phát từ $A$, đường $IJ$ không cắt đoạn $BC$; điểm $K$ nằm ngoài đoạn ấy. Tỷ lệ trên cho biết $K$ ở phần kéo dài qua $B$, với $BK=\frac18 BC$. Có thể kiểm tra bằng đẳng thức vectơ

$$\overrightarrow{BK}=-\frac18\overrightarrow{BC}.$$

Bước 2. Vì $K\in IJ\subset(MIJ)$ và $K\in BC\subset(SBC)$, còn $M$ thuộc cả hai mặt phẳng, nên giao tuyến của chúng là $KM$. Hai điểm này phân biệt vì $K$ ở đường đáy còn $M$ ở miền trong mặt bên.

Trong tam giác $SBC$, đường qua $K$ và điểm trong $M$ cắt hai cạnh $SB,SC$ tại các điểm trong $P,Q$ tương ứng. Thật vậy, $K$ nằm trên phần kéo dài $BC$ qua $B$, còn $M$ nằm trong góc $BSC$ và ở nửa mặt phẳng bờ $BC$ chứa $S$; đường $KM$ đi vào tam giác qua $SB$ rồi đi ra qua $SC$. Nó không thể qua đỉnh $S$ mà vẫn chứa điểm trong tam giác. Đoạn cắt mặt $(SBC)$ là $PQ$, và $M$ thuộc phần trong đoạn này.

Bước 3. Trên mặt $SAB$, hai điểm chung $I,P$ phân biệt xác định đoạn cắt $IP$. Trên mặt $SAC$, hai điểm chung $J,Q$ xác định đoạn cắt $JQ$. Cùng với $IJ$ ở đáy và $PQ$ ở mặt còn lại, chúng khép thành tứ giác $IPQJ$, cũng có thể viết theo thứ tự ngược là $PQJI$.

Đó là thiết diện. Điểm $K$ chỉ là điểm dựng phụ, không phải đỉnh vì nằm ngoài cạnh $BC$. Không có đỉnh thiết diện trên $SA$: cả bốn đoạn vừa tìm đã cắt các mặt tương ứng và tạo thành đường khép kín của khối chóp lồi.

4. Bài tập tự luyện

  1. Trong tứ diện $SABC$, mặt phẳng qua ba trung điểm của $SA,SB,SC$ cắt khối theo hình gì?
  2. Thay tỷ lệ của ví dụ bằng việc $I,J$ là trung điểm $AB,AC$, vẫn giữ $M$ trong miền trong tam giác $SBC$. Có tìm được $K=IJ\cap BC$ hữu hạn không? Nên dựng giao tuyến với $(SBC)$ thế nào?
  3. Vì sao điểm $K$ ở ví dụ không được tính là đỉnh thiết diện?
Mở đáp án và gợi ý
  1. Thiết diện là tam giác qua ba trung điểm. Các cạnh của nó là đường trung bình của ba mặt bên, song song với các cạnh đáy tương ứng.
  2. Không, vì $IJ\parallel BC$. Hai mặt phẳng cắt nhau theo đường qua $M$ song song $BC$; đường này cắt $SB,SC$ tại $P,Q$. Thiết diện vẫn là tứ giác $IPQJ$, nhưng phải dùng phương pháp song song thay cho điểm $K$.
  3. $K$ nằm ở phần kéo dài $BC$ qua $B$, không thuộc khối chóp. Đỉnh thiết diện phải thuộc chính một cạnh của khối.

5. Những lỗi cần tránh

  • Lấy cả giao tuyến vô hạn làm cạnh thiết diện.
  • Chấp nhận giao điểm trên phần kéo dài như một đỉnh mà không kiểm tra vị trí.
  • Nối các điểm không cùng nằm trên một mặt của hình chóp.
  • Đặt $K=IJ\cap BC$ trước khi kiểm tra trường hợp $IJ\parallel BC$.

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *