Đọc và viết số La Mã từ một đến ba mươi

Hệ thập phân, số La Mã và thứ tự · Toán lớp 6

Học liệu miễn phí do Cùng Học Toán tự biên soạn.

Cập nhật: 28/10/2026 · Mục tiêu L6-02-B3

Sau bài này, em có thể:

• Đọc, viết đúng số La Mã từ 1 đến 30.
• Phát hiện lỗi đảo chữ, đếm chữ hoặc dùng nhóm không đúng quy ước.

1. Bắt đầu từ tình huống và kiến thức đã biết

Ba thẻ ghi I, V, X lần lượt chỉ $1,5,10$. Với số La Mã, vị trí và cách ghép nhóm quan trọng: $\mathrm{VI}$ và $\mathrm{IV}$ dùng cùng hai chữ nhưng không cùng giá trị. Trong bài này dùng cách viết chuẩn từ $1$ đến $30$; hai nhóm cần nhớ riêng là $\mathrm{IV}=4$ và $\mathrm{IX}=9$. Không có cách viết số $0$ bằng các nhóm đang học.

2. Tám ví dụ cốt lõi: dự đoán, tìm lý do, tự kiểm

Ví dụ 1. Nhóm ba đơn vị

Cốt lõi

Em thử trước:

Đọc $\mathrm{III}$. Có phải số 111 vì thấy ba ký tự giống nhau không?

Bắt đầu từ đâu?

Dùng giá trị mỗi ký tự trong cách viết La Mã.

Gợi ý để em tự tìm

Mỗi I chỉ một đơn vị, không đứng ở hàng trăm hay hàng chục.

Lời giải và cách tự kiểm

1. $\mathrm{III}$ gồm ba đơn vị nên có giá trị $1+1+1=3$.

2. Không đọc thành 111: cách viết La Mã không gán ba vị trí ấy lần lượt là trăm, chục, đơn vị.

Tự kiểm

Nhóm III dùng ba ký tự để biểu diễn một số có giá trị 3.

Ví dụ 2. Năm và ba đơn vị

Cốt lõi

Em thử trước:

Đọc $\mathrm{VIII}$. Em cần cộng những nhóm nào?

Bắt đầu từ đâu?

Nhận V và nhóm I đứng sau.

Gợi ý để em tự tìm

V là 5, III là 3.

Lời giải và cách tự kiểm

1. Tách thành $\mathrm V$ và $\mathrm{III}$, có giá trị 5 và 3.

2. Tổng $5+3=8$, nên $\mathrm{VIII}=8$.

Tự kiểm

Đếm bốn ký tự sẽ ra 4, không phải giá trị của số.

Ví dụ 3. Nhóm bốn được quy ước

Cốt lõi

Em thử trước:

Vì sao $\mathrm{IV}$ đọc là 4, không phải 6?

Bắt đầu từ đâu?

Nhận đúng thứ tự của nhóm đặc biệt.

Gợi ý để em tự tìm

IV là nhóm chuẩn có I đứng trước V.

Lời giải và cách tự kiểm

1. Trong nhóm $\mathrm{IV}$ đã quy ước, lấy $5-1=4$.

2. Nếu đổi thành $\mathrm{VI}$ thì là $5+1=6$; không được bỏ qua thứ tự.

Tự kiểm

Kết luận dựa vào đúng nhóm IV, không cho phép trừ tùy ý ở mọi vị trí.

Ví dụ 4. Nhóm chín được quy ước

Cốt lõi

Em thử trước:

Viết số 9 bằng số La Mã trong bài. Có dùng VIIII không?

Bắt đầu từ đâu?

Dùng nhóm đơn vị chuẩn cho 9.

Gợi ý để em tự tìm

Nhóm IX biểu diễn 10 bớt 1.

Lời giải và cách tự kiểm

1. $10-1=9$ nên viết số 9 là $\mathrm{IX}$.

2. Trong cách viết chuẩn đang học, không dùng VIIII thay cho IX.

Tự kiểm

Nhận đúng IX rồi mới ghép với phần chục ở những số lớn hơn.

Điều cần nhớ sau bốn ví dụ

Các nhóm đơn vị chuẩn là $\mathrm I=1$, $\mathrm{II}=2$, $\mathrm{III}=3$, $\mathrm{IV}=4$, $\mathrm V=5$, $\mathrm{VI}=6$, $\mathrm{VII}=7$, $\mathrm{VIII}=8$, $\mathrm{IX}=9$. Với các số từ 10 đến 29, viết phần chục $\mathrm X$ hoặc $\mathrm{XX}$ rồi ghép nhóm đơn vị; $10,20,30$ lần lượt là $\mathrm X,\mathrm{XX},\mathrm{XXX}$. Đọc theo nhóm ấy; không tự đặt quy tắc rằng hễ chữ nhỏ đứng trước chữ lớn thì đều được phép trừ.

Ví dụ 5. Ghép chục và đơn vị

Cốt lõi

Em thử trước:

Đọc $\mathrm{XII}$. Nhóm II nằm sau X nói thêm bao nhiêu?

Bắt đầu từ đâu?

Tách X và nhóm đơn vị II.

Gợi ý để em tự tìm

X là 10, II là 2.

Lời giải và cách tự kiểm

1. $\mathrm{XII}$ tách thành $\mathrm X+\mathrm{II}$.

2. Giá trị $10+2=12$, nên đọc là mười hai.

Tự kiểm

Không đọc thành 102 vì II không phải một lớp thập phân mới.

Ví dụ 6. Hai chục và sáu

Cốt lõi

Em thử trước:

Đọc $\mathrm{XXVI}$. Vì sao không chỉ cộng số ký tự?

Bắt đầu từ đâu?

Tách phần chục XX và phần đơn vị VI.

Gợi ý để em tự tìm

XX là 20, VI là 6.

Lời giải và cách tự kiểm

1. Hai chữ X góp $10+10=20$; nhóm VI góp $5+1=6$.

2. Tổng $20+6=26$, nên $\mathrm{XXVI}=26$.

Tự kiểm

Bốn ký tự không có nghĩa số 4; mỗi nhóm có giá trị riêng.

Ví dụ 7. Viết mười bảy

Cốt lõi

Em thử trước:

Viết 17 bằng số La Mã; cần phần chục và nhóm đơn vị nào?

Bắt đầu từ đâu?

Tách 17 thành 10 và 7.

Gợi ý để em tự tìm

7 viết VII.

Lời giải và cách tự kiểm

1. $17=10+7$; phần chục viết X, nhóm đơn vị viết VII.

2. Ghép được $\mathrm{XVII}$; đọc ngược $10+5+1+1=17$.

Tự kiểm

Không đổi nhóm VII thành IIV; thứ tự nhóm chuẩn phải giữ.

Ví dụ 8. Sửa cách ghép chín sau chục

Cốt lõi

Em thử trước:

Bạn viết IXX để biểu diễn 19. Hãy viết lại đúng cách chuẩn của bài và giải thích phần chục, phần đơn vị.

Bắt đầu từ đâu?

Tách 19 thành 10 và 9, không ghép tùy ý chữ nhỏ ở đầu.

Gợi ý để em tự tìm

Phần đơn vị 9 phải là nhóm IX đặt sau X.

Lời giải và cách tự kiểm

1. $19=10+9$, nên ghép X với IX thành $\mathrm{XIX}$.

2. IXX không có cấu trúc phần chục rồi nhóm đơn vị chuẩn đang học; thay bằng XIX.

Tự kiểm

Đọc XIX theo X + IX, không cộng ba ký tự độc lập thành 21.

3. Hai ví dụ mở rộng — tự chọn

Học phần này khi em đã hiểu cách nghĩ trong các ví dụ cốt lõi; có thể để dành cho lượt sau.

Ví dụ 9. Nhiều ký tự hơn chưa chắc lớn hơn

Mở rộng · tự chọn

Em thử trước:

So giá trị $\mathrm{XIX}$ và $\mathrm{XX}$. Bạn nói XIX lớn hơn vì có ba ký tự, còn XX có hai, có đúng không?

Bắt đầu từ đâu?

Đổi từng số sang giá trị tự nhiên trước khi so.

Gợi ý để em tự tìm

XIX là $10+9$; XX là $10+10$.

Lời giải và cách tự kiểm

1. $\mathrm{XIX}=19$, $\mathrm{XX}=20$.

2. Vì $19<20$, XIX nhỏ hơn XX; số ký tự không quyết định thứ tự giá trị.

Tự kiểm

Phản ví dụ này bác quy tắc so độ dài ký hiệu vốn phù hợp với số thập phân chuẩn, không phải với La Mã.

Ví dụ 10. Xóa một ký tự và tránh kể lặp

Mở rộng · tự chọn

Em thử trước:

Từ XVII, xóa đúng một ký tự, giữ nguyên thứ tự còn lại. Tìm mọi kết quả vẫn là cách viết La Mã chuẩn từ 1 đến 30 và nêu giá trị.

Bắt đầu từ đâu?

Xét lần lượt xóa X, xóa V hoặc xóa một trong hai I.

Gợi ý để em tự tìm

Hai cách xóa I cho cùng một kết quả.

Lời giải và cách tự kiểm

1. Xóa X được VII, giá trị 7; xóa V được XII, giá trị 12.

2. Xóa một I được XVI, giá trị 16. Đã xét hết các vị trí, nên có đúng ba kết quả khác nhau VII, XII, XVI.

Tự kiểm

Không đếm XVI hai lần chỉ vì có hai ký tự I có thể xóa.

4. Những lỗi cần tránh

5. Mười hai bài tự luyện có gợi ý và lời giải riêng

Bài 1–4 giữ dữ kiện và yêu cầu của bốn nhiệm vụ trên phiếu. Bài 5–10 củng cố và vận dụng; bài 11–12 là phần mở rộng tự chọn. Viết lời giải vào vở, thử mở gợi ý trước khi xem lời giải. Với nhiệm vụ đo, vẽ hoặc khảo sát, ghi lại dữ kiện và kết quả thực của em.

Bài 1

Cốt lõi

Đọc các số La Mã $\mathrm{VI}$; $\mathrm{XIV}$; $\mathrm{XXVII}$.

Gợi ý bài 1

Tách phần chục và nhóm đơn vị của từng số.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 1

1. $\mathrm{VI}=5+1=6$; $\mathrm{XIV}=10+4=14$.

2. $\mathrm{XXVII}=20+7=27$. Theo thứ tự đề, đọc là 6,14,27.

Tự kiểm

IV là 4 trong XIV; không đọc XIV thành 16.

Bài 2

Cốt lõi

Viết 9; 18; 24 bằng số La Mã.

Gợi ý bài 2

Chọn nhóm đơn vị 9,8,4 rồi ghép phần chục.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 2

1. $9=\mathrm{IX}$; $18=10+8$ nên viết $\mathrm{XVIII}$.

2. $24=20+4$ nên viết $\mathrm{XXIV}$.

Tự kiểm

Đọc ngược $\mathrm{IX}=9$, $\mathrm{XVIII}=18$, $\mathrm{XXIV}=24$ để kiểm đúng thứ tự đáp án.

Bài 3

Cốt lõi

Viết số La Mã của 29 và 30.

Gợi ý bài 3

29 gồm 20 và 9; 30 là ba chục, không có phần đơn vị.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 3

1. $29=20+9$ nên viết $\mathrm{XXIX}$.

2. $30=10+10+10$ nên viết $\mathrm{XXX}$.

Tự kiểm

Không viết XXVIIII cho 29 theo cách chuẩn của bài.

Bài 4

Cốt lõi

Một bạn dùng XIX để viết 21. Đọc XIX rồi viết đúng 21.

Gợi ý bài 4

Nhận nhóm IX ở cuối, không xem toàn bộ là phép cộng các chữ rời.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 4

1. $\mathrm{XIX}=10+9=19$, không phải 21.

2. $21=20+1$ nên viết $\mathrm{XXI}$.

Tự kiểm

XIX và XXI có cùng ba ký tự nhưng thứ tự khác nên giá trị khác.

Bài 5

Cốt lõi

Bạn viết 14 là XIIII. Hãy sửa theo cách chuẩn và nêu nhóm đơn vị được dùng.

Gợi ý bài 5

Nhóm 4 là IV.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 5

1. $14=10+4$; phần chục là X, nhóm đơn vị là IV.

2. Sửa thành $\mathrm{XIV}$, đọc ngược $10+4=14$.

Tự kiểm

Giữ phần chục X, chỉ sửa đúng nhóm đơn vị.

Bài 6

Cốt lõi

Đọc $\mathrm{XXVIII}$ bằng cách tách nhóm; cho biết có bao nhiêu ký tự I và chúng góp bao nhiêu.

Gợi ý bài 6

XX là phần chục; VIII là phần đơn vị.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 6

1. $\mathrm{XXVIII}=20+8=28$.

2. Có ba ký tự I, góp $1+1+1=3$ vào nhóm VIII; các phần còn lại góp $20+5$.

Tự kiểm

Ba là số ký tự I, không phải toàn bộ giá trị 28.

Bài 7

Cốt lõi

Viết 16 bằng số La Mã và kiểm bằng phép cộng.

Gợi ý bài 7

16 gồm 10 và 6; 6 là VI.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 7

1. Ghép X với VI được $\mathrm{XVI}$.

2. Kiểm $10+5+1=16$.

Tự kiểm

Không viết XIV vì nhóm IV có giá trị 4.

Bài 8

Cốt lõi

Hai cách viết $\mathrm{IV}$ và $\mathrm{VI}$ có thể thay thế nhau vì cùng có I,V không?

Gợi ý bài 8

Thứ tự tham gia vào quy ước nhóm.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 8

1. $\mathrm{IV}=4$ còn $\mathrm{VI}=6$.

2. Vì $4\ne6$, không dùng hai cách ấy thay nhau; không xét như một tập hợp ký tự.

Tự kiểm

Tập hợp chữ giống nhau không có nghĩa số La Mã biểu diễn bằng nhau.

Bài 9

Cốt lõi

Viết các số trang từ 19 đến 22 bằng La Mã theo thứ tự tăng.

Gợi ý bài 9

Tách từng số thành chục và đơn vị; 20 không cần nhóm đơn vị.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 9

1. 19 viết XIX, 20 viết XX.

2. 21 viết XXI, 22 viết XXII; thứ tự là XIX, XX, XXI, XXII.

Tự kiểm

Mỗi bước tăng đúng một đơn vị về giá trị, không phải thêm tùy ý một I vào XIX.

Bài 10

Cốt lõi

Có dùng các nhóm I,V,X đang học để viết số 0 như một số La Mã trong bảng 1–30 không? Nêu giới hạn của bảng.

Gợi ý bài 10

Bảng bắt đầu từ 1; không ghép ký hiệu để tự đặt thêm giá trị.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 10

1. Không có cách viết số 0 bằng các nhóm chuẩn của bảng 1–30 đang học.

2. Bảng này chỉ cung cấp cách viết cho số tự nhiên từ 1 đến 30; không tự nhận III trừ III hoặc một chuỗi lạ là ký hiệu số 0.

Tự kiểm

Không có ký hiệu 0 trong bảng không có nghĩa 0 không thuộc tập hợp số tự nhiên.

Mở rộng tự chọn: giải thích và suy luận thêm

Đọc kỹ điều kiện; lời giải hướng dẫn từng bước để em theo dõi và tự kiểm.

Bài 11

Mở rộng · tự chọn

Trong các số từ 1 đến 30, tìm mọi số mà cách viết La Mã chuẩn có đúng ba ký tự I.

Gợi ý bài 11

Nhóm đơn vị nào có ba I? Phần chục có thêm I không?

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 11

1. Nhóm đơn vị III và VIII có đúng ba I, tương ứng 3 và 8; phần chục X hoặc XX không có I.

2. Ghép với 0,1,2 chục được các số $3,8,13,18,23,28$. Số 30 là XXX không có I, nên danh sách đã đủ.

Tự kiểm

Đọc lại III, VIII, XIII, XVIII, XXIII, XXVIII; không nhận XVII vì chỉ có hai I.

Bài 12

Mở rộng · tự chọn

Tìm số lớn nhất từ 1 đến 30 có cách viết La Mã chuẩn gồm đúng hai ký tự. Giải thích vì sao không chọn 30.

Gợi ý bài 12

Liệt kê các cách hai ký tự theo nhóm đơn vị và phần chục.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 12

1. Các cách hai ký tự là II, IV, VI, IX, XI, XV, XX, tương ứng $2,4,6,9,11,15,20$.

2. Giá trị lớn nhất là 20, viết XX. Số 30 viết XXX có ba ký tự nên không thỏa.

Tự kiểm

Đã xét các nhóm đơn vị độc lập, X ghép với một ký tự đơn vị và nhóm XX; không dùng chuỗi không chuẩn như VX.

6. Tự kiểm sau khi học

Nếu nhầm IV với VI, ôn bảng đơn vị trước khi ghép chục. Khi trở lại số thập phân, dùng số chữ số và hàng cao để so sánh theo bài sau.

Đối chiếu kết quả với đúng giả thiết, đơn vị và yêu cầu của đề. Nếu sai, giữ bài làm đầu và tìm bước cần sửa trước khi giải lại. Có thể dùng cách khác khi giải thích được vì sao các bước hợp lệ.

7. Tải học liệu miễn phí

Phiếu in dưới đây thuộc mô-đun Hệ thập phân, số La Mã và thứ tự. Bài học trên web có thêm ví dụ, bài luyện và lời giải để em tự học.