Đến nội dung chính
THCSLớp 7Số hữu tỉ và các phép tínhMở mô-đun

Số hữu tỉ, tập hợp Q và trục số · Toán lớp 7

Học liệu miễn phí do Cùng Học Toán tự biên soạn.

Cập nhật: 28/10/2026 · Mục tiêu L7-01-B2

Các phân số khác cách viết có thể cùng biểu diễn một số hữu tỉ. Bài này giúp em biến đổi phân số có kiểm điều kiện và giải thích vì sao một phép đổi không làm thay đổi giá trị.

Sau bài này, em có thể:

  • Tạo và nhận các phân số bằng nhau.
  • Rút gọn, đưa mẫu về dương và tìm thành phần còn thiếu.
  • Kiểm đẳng thức bằng tích chéo.

Cần biết trước: Phân số bằng nhau, ước chung và phép nhân số nguyên.

Cách học: Đọc kiến thức, làm theo hai ví dụ đầu rồi thử các bài cơ bản. Nếu mắc ở một bước, mở gợi ý trước; sau khi tự làm mới mở lời giải chi tiết. Phần chuyên sâu là tự chọn và có thể học trong lượt sau.

Với công thức hoặc bảng dài, em có thể vuốt ngang trong khung để xem đầy đủ.

1. Kiến thức và phương pháp

Với $a,b,k\in\mathbb Z$, $b\ne0$ và $k\ne0$, ta có $\dfrac ab=\dfrac{ak}{bk}$. Nếu tử và mẫu cùng chia hết cho một số nguyên khác $0$, có thể chia cả hai cho số ấy.

Khi $b,d\ne0$, đẳng thức $\dfrac ab=\dfrac cd$ tương đương với $ad=bc$. Viết mẫu dương giúp so dấu và rút gọn thuận tiện. Không dùng quy tắc cộng cùng một số vào tử và mẫu.

2. Ví dụ có hướng dẫn từng bước

Ví dụ 1. Nhân cả tử và mẫu

Cơ bản

Đề bài

Viết $\dfrac{-2}{3}$ thành phân số tương đương bằng cách nhân cả tử và mẫu với $4$.

Nghĩ từ đâu?

Nhân cùng một số $4\ne0$ để không đổi thương.

Lời giải từng bước

  1. Tử mới bằng $-2\cdot(4)=-8$; mẫu mới bằng $3\cdot(4)=12$.

  2. Do đó $\dfrac{-2}{3}=\dfrac{-8}{12}$. Mẫu mới vẫn khác $0$.

Kiểm lại và rút kinh nghiệm

Tích chéo: $-2\cdot(12)=-24$ và $(-8)\cdot3=-24$ bằng nhau.

Ví dụ 2. Nhân cả tử và mẫu

Cơ bản

Đề bài

Viết $\dfrac{3}{5}$ thành phân số tương đương bằng cách nhân cả tử và mẫu với $-2$.

Nghĩ từ đâu?

Nhân cùng một số $-2\ne0$ để không đổi thương.

Lời giải từng bước

  1. Tử mới bằng $3\cdot(-2)=-6$; mẫu mới bằng $5\cdot(-2)=-10$.

  2. Do đó $\dfrac{3}{5}=\dfrac{-6}{-10}$. Mẫu mới vẫn khác $0$.

Kiểm lại và rút kinh nghiệm

Tích chéo: $3\cdot(-10)=-30$ và $(-6)\cdot5=-30$ bằng nhau.

Ví dụ 3. Rút gọn và chuẩn hóa dấu

Cơ bản

Đề bài

Rút gọn $\dfrac{-24}{36}$ về phân số có mẫu dương.

Nghĩ từ đâu?

Tìm ước chung $12$ của tử và mẫu; chia cả hai rồi đưa dấu âm về tử nếu cần.

Lời giải từng bước

  1. Chia cả tử và mẫu cho $12$, được $\dfrac{-2}{3}$.

  2. Đưa mẫu về dương, kết quả là $-\frac{2}{3}$. Tử và mẫu của kết quả không còn ước chung lớn hơn $1$.

Kiểm lại và rút kinh nghiệm

$-24\cdot3=-72$ và $-2\cdot(36)=-72$, nên hai phân số bằng nhau.

Ví dụ 4. Rút gọn và chuẩn hóa dấu

Cơ bản

Đề bài

Rút gọn $\dfrac{21}{-35}$ về phân số có mẫu dương.

Nghĩ từ đâu?

Tìm ước chung $7$ của tử và mẫu; chia cả hai rồi đưa dấu âm về tử nếu cần.

Lời giải từng bước

  1. Chia cả tử và mẫu cho $7$, được $\dfrac{3}{-5}$.

  2. Đưa mẫu về dương, kết quả là $-\frac{3}{5}$. Tử và mẫu của kết quả không còn ước chung lớn hơn $1$.

Kiểm lại và rút kinh nghiệm

$21\cdot5=105$ và $-3\cdot(-35)=105$, nên hai phân số bằng nhau.

Ví dụ 5. Tìm tử còn thiếu

Cơ bản

Đề bài

Tìm số nguyên $x$ để $\dfrac{3}{4}=\dfrac x{20}$.

Nghĩ từ đâu?

Xét mẫu $4$ đã nhân với số nào để thành $20$; tử phải nhân cùng số ấy.

Lời giải từng bước

  1. $20:4=5$, nên tử mới bằng $3\cdot5=15$.

  2. Vậy $x=15$; thay lại được $\dfrac{3}{4}=\dfrac{15}{20}$.

Kiểm lại và rút kinh nghiệm

Hai mẫu khác $0$ và tích chéo $3\cdot20=4\cdot(15)$.

Ví dụ 6. Tìm mẫu còn thiếu

Cơ bản

Đề bài

Tìm số nguyên $y\ne0$ biết $\dfrac{-3}{5}=\dfrac{-12}{y}$.

Nghĩ từ đâu?

Tử số đã nhân với $4$; muốn giữ nguyên giá trị thì mẫu cũng nhân với $4$.

Lời giải từng bước

  1. $-12:(-3)=4$, nên $y=5\cdot4=20$.

  2. Thay lại: $\dfrac{-12}{20}=-\dfrac35$, đúng phân số ban đầu.

Kiểm lại và rút kinh nghiệm

Tích chéo $(-3)\cdot20=5\cdot(-12)=-60$.

Ví dụ 7. Tìm đủ biểu diễn với mẫu bị chặn

Chuyên sâu · tự chọn

Đề bài

Liệt kê mọi phân số bằng $\dfrac23$ có mẫu nguyên dương không lớn hơn $12$.

Nghĩ từ đâu?

Viết mẫu $b$ và tử $a$. Từ $3a=2b$, mẫu $b$ phải là bội của $3$ vì $2,3$ nguyên tố cùng nhau.

Lời giải từng bước

  1. Các mẫu phù hợp trong đoạn $1$ đến $12$ là $3,6,9,12$.

  2. Các tử tương ứng là $2,4,6,8$, nên các phân số cần tìm là $\dfrac23,\dfrac46,\dfrac69,\dfrac8{12}$.

Kiểm lại và rút kinh nghiệm

Đã liệt kê đủ các bội dương của $3$ không quá $12$; mỗi phân số có giá trị $\dfrac23$.

Ví dụ 8. Vì sao cộng cùng một số thường không giữ phân số?

Chuyên sâu · tự chọn

Đề bài

Bạn nói $\dfrac25=\dfrac{2+3}{5+3}$. Bác bỏ bằng tích chéo và nêu một cách làm đúng.

Nghĩ từ đâu?

Đẳng thức phân số được kiểm bằng tích chéo khi hai mẫu khác $0$.

Lời giải từng bước

  1. Vế phải là $\dfrac58$. Ta có $2\cdot8=16$, còn $5\cdot5=25$, nên $\dfrac25\ne\dfrac58$.

  2. Quy tắc đúng là nhân cả tử và mẫu với cùng số khác $0$, chẳng hạn $\dfrac25=\dfrac6{15}$.

Kiểm lại và rút kinh nghiệm

Không thay quy tắc nhân hoặc chia bằng quy tắc cộng cùng một số.

3. Những lỗi cần tránh

Lỗi Cách tự phát hiện và sửa
Chỉ nhân hoặc chia một trong hai vị trí. Cả tử và mẫu phải cùng đổi theo một số khác không.
Cho rằng có cùng tử là đủ. Kiểm tích chéo hoặc rút gọn cả hai phân số.

4. Mười hai bài tự luyện có gợi ý và lời giải riêng

Bài 1–4 giữ bốn nhiệm vụ nền tảng của bài học. Bài 5–8 luyện củng cố và vận dụng; bài 9–12 là phần chuyên sâu tự chọn. Viết lời giải vào vở, thử mở gợi ý trước khi xem lời giải. Với nhiệm vụ đo, vẽ hoặc khảo sát, ghi lại dữ kiện và kết quả thực của em.

Bài 1

Cơ bản

Viết hai phân số khác $-\dfrac34$ nhưng cùng biểu diễn số đó.

Gợi ý bài 1

Nhân cả tử và mẫu với $2$ và với $-1$ để có hai cách viết.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 1
  1. Nhân với $2$: $-\dfrac34=\dfrac{-6}{8}$.

  2. Nhân với $-1$: $\dfrac{-3}{4}=\dfrac3{-4}$. Hai phân số mới đều biểu diễn số đã cho.

Tự kiểm

Mẫu $8,-4$ khác $0$; hai phân số được viết khác nhưng có cùng giá trị.

Bài 2

Cơ bản

Rút gọn $\dfrac{-18}{24}$ và đưa $\dfrac{15}{-20}$ về mẫu dương. Chúng có cùng giá trị không?

Gợi ý bài 2

Rút gọn từng phân số rồi so kết quả; đừng coi mẫu âm là không hợp lệ.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 2
  1. $\dfrac{-18}{24}=-\dfrac34$ sau khi chia cả tử và mẫu cho $6$.

  2. $\dfrac{15}{-20}=\dfrac{-15}{20}=-\dfrac34$. Vì cùng bằng $-\dfrac34$, chúng có cùng giá trị.

Tự kiểm

Tích chéo $(-18)(-20)=24\cdot15=360$.

Bài 3

Cơ bản

Trong $-\dfrac56;\dfrac{10}{-12};\dfrac{-15}{18};\dfrac56$, phân số nào biểu diễn $-\dfrac56$?

Gợi ý bài 3

Chuẩn hóa dấu và rút gọn từng phân số.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 3
  1. $\dfrac{10}{-12}=-\dfrac56$ và $\dfrac{-15}{18}=-\dfrac56$.

  2. Ba phân số đầu cùng biểu diễn $-\dfrac56$; phân số cuối dương nên không cùng giá trị.

Tự kiểm

So cả dấu và độ lớn; cùng độ lớn nhưng trái dấu chưa phải cùng số.

Bài 4

Cơ bản

Bạn viết $\dfrac25=\dfrac{2+3}{5+3}$. Tính giá trị hai vế hoặc dùng tích chéo để sửa.

Gợi ý bài 4

Tính hai tích chéo $2\cdot8$ và $5\cdot5$.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 4
  1. Vế phải là $\dfrac58$. Hai tích chéo bằng $16$ và $25$, không bằng nhau, nên đẳng thức sai.

  2. Phải nhân cả tử và mẫu với cùng số khác $0$; chẳng hạn $\dfrac25=\dfrac{2\cdot3}{5\cdot3}=\dfrac6{15}$.

Tự kiểm

$2\cdot15=5\cdot6=30$, nên cách sửa đúng.

Bài 5

Cơ bản

Viết $\dfrac{-4}{7}$ thành phân số tương đương bằng cách nhân cả tử và mẫu với $3$.

Gợi ý bài 5

Nhân cùng một số $3\ne0$ để không đổi thương.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 5
  1. Tử mới bằng $-4\cdot(3)=-12$; mẫu mới bằng $7\cdot(3)=21$.

  2. Do đó $\dfrac{-4}{7}=\dfrac{-12}{21}$. Mẫu mới vẫn khác $0$.

Tự kiểm

Tích chéo: $-4\cdot(21)=-84$ và $(-12)\cdot7=-84$ bằng nhau.

Bài 6

Cơ bản

Rút gọn $\dfrac{42}{-56}$ về phân số có mẫu dương.

Gợi ý bài 6

Tìm ước chung $14$ của tử và mẫu; chia cả hai rồi đưa dấu âm về tử nếu cần.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 6
  1. Chia cả tử và mẫu cho $14$, được $\dfrac{3}{-4}$.

  2. Đưa mẫu về dương, kết quả là $-\frac{3}{4}$. Tử và mẫu của kết quả không còn ước chung lớn hơn $1$.

Tự kiểm

$42\cdot4=168$ và $-3\cdot(-56)=168$, nên hai phân số bằng nhau.

Bài 7

Cơ bản

Tìm số nguyên $x$ để $\dfrac{-5}{6}=\dfrac x{30}$.

Gợi ý bài 7

Xét mẫu $6$ đã nhân với số nào để thành $30$; tử phải nhân cùng số ấy.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 7
  1. $30:6=5$, nên tử mới bằng $-5\cdot5=-25$.

  2. Vậy $x=-25$; thay lại được $\dfrac{-5}{6}=\dfrac{-25}{30}$.

Tự kiểm

Hai mẫu khác $0$ và tích chéo $-5\cdot30=6\cdot(-25)$.

Bài 8

Cơ bản

Tìm $y\ne0$ để $\dfrac47=\dfrac{20}{y}$.

Gợi ý bài 8

Tử đã nhân với $5$; mẫu phải thay đổi theo cùng hệ số.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 8
  1. $20:4=5$, nên $y=7\cdot5=35$.

  2. Thay lại được $\dfrac{20}{35}=\dfrac47$.

Tự kiểm

$4\cdot35=7\cdot20=140$.

Mở rộng tự chọn: giải thích và suy luận thêm

Đọc kỹ điều kiện của từng bài. Có thể học phần này ở lượt sau; lời giải đi qua từng bước để em theo dõi và tự kiểm.

Bài 9

Chuyên sâu · tự chọn

Tìm mọi phân số bằng $-\dfrac34$ có mẫu nguyên dương không quá $16$.

Gợi ý bài 9

Từ $4a=-3b$, dùng $3,4$ nguyên tố cùng nhau để xác định các mẫu $b$.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 9
  1. Mẫu $b$ phải chia hết cho $4$. Các mẫu dương không quá $16$ là $4,8,12,16$.

  2. Tử tương ứng là $-3,-6,-9,-12$. Vậy được $-\dfrac34,-\dfrac68,-\dfrac9{12},-\dfrac{12}{16}$.

Tự kiểm

Bốn mẫu đã liệt kê là đủ các bội dương của $4$ trong phạm vi.

Bài 10

Chuyên sâu · tự chọn

Tìm số nguyên $n$ để $\dfrac{n}{12}=\dfrac{-5}{8}$. Nếu không có, hãy giải thích.

Gợi ý bài 10

Nhân hai vế với $12$ rồi kiểm điều kiện nguyên của $n$.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 10
  1. $n=12\cdot\left(-\dfrac58\right)=-\dfrac{15}{2}$.

  2. Giá trị bắt buộc này không nguyên, nên không có số nguyên $n$ thỏa mãn.

Tự kiểm

Nếu bỏ điều kiện nguyên thì nghiệm hữu tỉ là $-\dfrac{15}{2}$; điều kiện của đề làm thay đổi kết luận.

Bài 11

Chuyên sâu · tự chọn

Một bạn nói hai phân số $\dfrac ab$ và $\dfrac cd$ bằng nhau chỉ cần $a=c$. Hãy nêu một phản ví dụ và điều kiện kiểm đúng, với $b,d\ne0$.

Gợi ý bài 11

Giữ tử giống nhau nhưng chọn hai mẫu khác nhau; sau đó xét tích chéo.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 11
  1. Chẳng hạn $\dfrac12$ và $\dfrac13$ có cùng tử $1$ nhưng không bằng nhau vì $1\cdot3\ne2\cdot1$.

  2. Điều kiện đúng là $ad=bc$ khi $b,d\ne0$. Cùng tử chỉ đủ nếu thêm điều kiện thích hợp, không đủ trong mọi trường hợp.

Tự kiểm

Phản ví dụ phải có hai mẫu khác $0$ và tử đúng là bằng nhau.

Bài 12

Chuyên sâu · tự chọn

Cho $a,b$ là hai số nguyên khác $0$. Chứng minh $\dfrac{-a}{b}=\dfrac a{-b}$ và phân biệt với $\dfrac{-a}{-b}$.

Gợi ý bài 12

Nhân tử và mẫu với $-1$; theo dõi cả hai dấu.

Lời giải chi tiết và tự kiểm bài 12
  1. Nhân cả tử và mẫu của $\dfrac{-a}{b}$ với $-1$ được $\dfrac a{-b}$. Hai cách viết đều bằng $-\dfrac ab$.

  2. Còn $\dfrac{-a}{-b}=\dfrac ab$. Vì $a\ne0$, hai số $-\dfrac ab$ và $\dfrac ab$ khác nhau.

Tự kiểm

Mẫu $b,-b$ đều khác $0$; đổi dấu cả tử và mẫu giữ số, đổi dấu chỉ một vị trí làm số đổi thành số đối.

5. Tự kiểm sau khi học

Nếu đã tạo được các phân số bằng nhau, dùng các biểu diễn ấy để chia đơn vị và đặt số trên trục số.

Đối chiếu kết quả với đúng giả thiết, đơn vị và yêu cầu của đề. Nếu sai, giữ bài làm đầu và tìm bước cần sửa trước khi giải lại. Có thể dùng cách khác khi giải thích được vì sao các bước hợp lệ.

6. Tải học liệu miễn phí

Phiếu in dưới đây thuộc mô-đun Số hữu tỉ, tập hợp Q và trục số. Bài học trên web có thêm ví dụ, bài luyện và lời giải để em tự học.