Nhận biết góc ở tâm và cung bị chắn
Góc ở tâm và số đo cung · Toán lớp 9
Cập nhật: 27/10/2026 · Mục tiêu L9-30-B1
Góc ở tâm được nhận biết bởi vị trí đỉnh ở tâm, không bởi hình dáng hai cạnh. Hai bán kính xác định hai cung; cần chỉ rõ cung nào ứng với góc nhỏ hay góc quét lớn.
Sau bài này, em có thể:
- Nhận đúng đỉnh, hai bán kính và cung bị chắn.
- Mô tả hình không mơ hồ, phân biệt góc nhỏ với góc quét.
Cần biết trước: Mô-đun 26; số đo góc và một vòng 360 độ.
Chọn mức học phù hợp. Đọc kiến thức và ví dụ trước, tự làm bài nền tảng rồi chọn phần nâng cao hoặc thử thách. Đọc điều kiện của từng bài và ghi căn cứ của mỗi bước. Em có thể chia thành nhiều lần học; không cần hoàn thành mọi bài trong một buổi.
Với bảng hoặc công thức dài, em có thể vuốt ngang trong khung để xem đầy đủ.
1. Kiến thức và phương pháp
Góc có đỉnh tại tâm $O$ của đường tròn là góc ở tâm. Nếu $A,B$ thuộc đường tròn, hai cạnh của $\angle AOB$ đi qua hai bán kính $OA,OB$. Với $A,B$ phân biệt, không đối nhau, góc nhỏ có số đo trong $(0;180^\circ)$ và chắn cung nhỏ; phần quét còn lại lớn hơn $180^\circ$ ứng với cung lớn. Nếu $AB$ là đường kính, hai cung đều là nửa đường tròn, mỗi cung $180^\circ$. Một cung có thể chỉ bằng ba chữ, chẳng hạn cung $ACB$ là cung từ $A$ đến $B$ đi qua $C$; phải có $C\ne A,B$.

2. Ví dụ có lời giải
Ví dụ 1. Kiểm vị trí đỉnh
Cơ bản
Đề bài
$A,B,C\in(O)$. Trong các góc $AOB,OAB,ACB$, góc nào ở tâm?
Lời giải và cách suy nghĩ
Chỉ góc $AOB$, vì đỉnh là $O$. Hai góc còn lại có đỉnh trên đường tròn.
Cách tự kiểm
Chữ ở giữa tên góc xác định đỉnh.
Ví dụ 2. Gắn góc với cung
Cơ bản
Đề bài
Góc nhỏ $AOB=65^\circ$. Cung nào nhận số đo $65^\circ$?
Lời giải và cách suy nghĩ
Cung nhỏ $AB$ nằm trong phần quét $65^\circ$ nhận số đo ấy. Cung còn lại có số đo $295^\circ$.
Cách tự kiểm
Hai đầu $A,B$ riêng lẻ chưa chỉ rõ một trong hai cung.
Ví dụ 3. Hai bán kính đối nhau
Vận dụng
Đề bài
$A,B$ đối xứng nhau qua tâm $O$. Mô tả góc và cung.
Lời giải và cách suy nghĩ
Hai tia $OA,OB$ đối nhau, góc bẹt $AOB=180^\circ$. Hai cung $AB$ bằng nhau, đều là nửa đường tròn.
Cách tự kiểm
Không gọi một cung là nhỏ và cung kia là lớn khi chúng bằng nhau.
Ví dụ 4. Góc ngoài tâm
Vận dụng
Đề bài
Điểm $P$ ở trong hình tròn nhưng $P\ne O$, hai tia $PA,PB$ đến đường tròn. Góc $APB$ có ở tâm không?
Lời giải và cách suy nghĩ
Không, vì đỉnh $P$ không phải tâm. Việc đỉnh nằm bên trong hình tròn chưa đủ.
Cách tự kiểm
Phản ví dụ không cần đỉnh nằm ngoài hay trên đường tròn.
Ví dụ 5. Nhận dạng qua đổi tên
Nâng cao
Đề bài
Đường tròn tâm $I$, $M,N$ thuộc đường tròn. Góc nào trong $MIN,IMN,MNI$ là góc ở tâm?
Lời giải và cách suy nghĩ
Góc $MIN$ có đỉnh $I$, nên là góc ở tâm. Các tên chữ khác không thay điều kiện hình học.
Cách tự kiểm
Không mặc định chỉ chữ $O$ mới có thể là tâm.
Ví dụ 6. Mô tả hình vẽ đúng
Nâng cao
Đề bài
Muốn vẽ góc ở tâm $120^\circ$ chắn cung nhỏ $AB$, cần dựng những gì?
Lời giải và cách suy nghĩ
Vẽ đường tròn tâm $O$, lấy $A$ trên đường tròn, dựng tia từ $O$ tạo với $OA$ góc $120^\circ$, lấy giao điểm với đường tròn là $B$. Nối hai bán kính, đánh dấu phần góc nhỏ và cung tương ứng.
Cách tự kiểm
Đo góc tại $O$, không đặt tâm thước tại $A$.
Ví dụ 7. Hai vòng khác bán kính
Nâng cao
Đề bài
Hai đường tròn cùng tâm có các điểm $A,B$ và $A',B'$ trên cùng các tia từ tâm. Góc ở tâm tương ứng có bằng nhau không?
Lời giải và cách suy nghĩ
Có, vì các cạnh là cùng hai tia; số đo góc không phụ thuộc bán kính. Hai cung tương ứng có cùng số đo độ nhưng có thể khác độ dài.
Cách tự kiểm
Không đồng nhất số đo độ của cung với độ dài cung.
Ví dụ 8. Trường hợp trùng điểm
Thử thách
Đề bài
Nếu $A=B$ thì có thể dùng hai tên “cung nhỏ $AB$” và “cung lớn $AB$” như với hai điểm phân biệt không?
Lời giải và cách suy nghĩ
Không theo quy ước hai cung giữa hai đầu phân biệt đang học. Hai tia trùng nhau có thể mô tả lượt quét $0^\circ$ hoặc một vòng $360^\circ$, nên phải nói rõ đường quét thay vì tự áp dụng hai cung phân biệt.
Cách tự kiểm
Luôn kiểm điều kiện hai đầu cung phân biệt.
3. Lỗi thường gặp và cách tránh
- Chỉ nhìn hai cạnh mà bỏ vị trí đỉnh.
- Không chỉ rõ cung lớn hay cung nhỏ.
- Đồng nhất số đo cung với độ dài cung.
4. Tự luyện theo mức độ
Em tự làm và ghi cách giải trước khi mở gợi ý hoặc đáp án. Với bài chứng minh, cần nêu giả thiết và căn cứ; với dữ liệu đo hoặc khảo sát, ghi kết quả thực đã dùng. Một ví dụ giả định trong lời giải không thay cho kết quả thực hành của em.
Bài 1–4. Nắm vững nền tảng
-
$A,B,C\in(O)$, $O$ là tâm. Trong góc $AOB,OAB,ACB$, góc nào ở tâm?
Gợi ý bài 1
Xem chữ giữa và vị trí đỉnh.
-
Vẽ đường tròn tâm $O$ và góc ở tâm $AOB=80^\circ$. Đánh dấu hai bán kính.
Gợi ý bài 2
Đặt đỉnh góc tại $O$.
-
$A,B$ là hai đầu đường kính. Góc $AOB$ bằng bao nhiêu, hai cung tên gì?
Gợi ý bài 3
Hai tia bán kính đối nhau.
-
Một bạn gọi mọi góc có hai cạnh cắt đường tròn là góc ở tâm. Nêu điều kiện thiếu và phản ví dụ.
Gợi ý bài 4
Đỉnh phải ở đâu?
Mở đáp án và lời giải bài 1–4
-
Chỉ $AOB$, vì đỉnh là tâm $O$.
-
Vẽ $OA,OB$ là bán kính tạo góc nhỏ $80^\circ$. Đánh dấu tại $O$; cung nhỏ $AB$ ứng với phần quét ấy. Một hình đặt góc $80^\circ$ tại $A$ không đáp ứng đề.
-
Góc $AOB=180^\circ$; hai cung đều là nửa đường tròn, không có cung nhỏ hơn cung kia.
-
Thiếu đỉnh ở tâm. Góc $ACB$ với $C$ trên đường tròn và hai dây $CA,CB$ vẫn có hai cạnh cắt đường tròn nhưng không là góc ở tâm.
Bài 5–8. Củng cố và vận dụng
-
Đường tròn tâm $K$, $P,Q$ thuộc đường tròn. Viết tên góc ở tâm tạo bởi hai bán kính.
Gợi ý bài 5
Tâm đứng ở giữa tên.
-
Góc nhỏ ở tâm bằng $140^\circ$. Cung tương ứng là nhỏ hay lớn?
Gợi ý bài 6
So số đo với $180^\circ$.
-
$C$ ở trong hình tròn và khác tâm. $\angle ACB$ có ở tâm không?
Gợi ý bài 7
Trong hình tròn không đồng nghĩa ở tâm.
-
Trên một đường tròn, góc $AOB=90^\circ$. Số đo cung nhỏ có đơn vị cm không?
Gợi ý bài 8
Số đo góc và độ dài là hai đại lượng khác nhau.
Mở đáp án và lời giải bài 5–8
-
$\angle PKQ$ là góc ở tâm, có hai cạnh theo $KP,KQ$.
-
Là cung nhỏ, số đo $140^\circ$; cung còn lại $220^\circ$.
-
Không, vì đỉnh $C\ne O$. Chỉ vị trí đỉnh ở tâm mới đủ điều kiện định nghĩa.
-
Không. Cung nhỏ có số đo $90^\circ$. Độ dài cung dùng đơn vị độ dài và còn phụ thuộc bán kính.
Bài 9–14. Nâng cao: kết hợp kiến thức và suy luận
-
Hai góc ở tâm của hai đường tròn khác nhau cùng bằng $60^\circ$. Có suy ra hai cung dài bằng nhau không?
Gợi ý bài 9
Bán kính chưa chắc bằng nhau.
-
$A,B$ phân biệt, không là hai đầu đường kính. Vì sao không thể cả hai cung $AB$ đều nhỏ hơn $180^\circ$?
Gợi ý bài 10
Tổng hai số đo bằng $360^\circ$.
-
Cho $A,B,C$ phân biệt trên đường tròn, $C$ nằm trên cung lớn $AB$. Cung $ACB$ là cung nào?
Gợi ý bài 11
Ký hiệu ba chữ nêu điểm nằm giữa trên cung.
-
Một bản vẽ ghi góc ở tâm $200^\circ$ mà không nói góc quét. Cần làm rõ gì?
Gợi ý bài 12
Góc nhỏ không vượt $180^\circ$.
-
Góc nhỏ $AOB$ và góc nhỏ $COD$ cùng đường tròn bằng nhau. Có bắt buộc bốn điểm khác nhau không?
Gợi ý bài 13
Có thể chọn cùng cặp điểm.
-
Với đường tròn tâm $O$ và điểm $A$ cố định, có bao nhiêu điểm $B$ tạo góc nhỏ $AOB=60^\circ$?
Gợi ý bài 14
Dựng hai tia ở hai phía $OA$.
Mở đáp án và lời giải bài 9–14
-
Không. Cùng số đo độ chỉ cho cùng phần $1/6$ vòng. Hai đường tròn bán kính $1$ cm và $2$ cm có các cung đó dài theo tỉ số $1:2$.
-
Nếu cả hai nhỏ hơn $180^\circ$, tổng nhỏ hơn $360^\circ$, mâu thuẫn một vòng. Do không phải nửa đường tròn, đúng một cung nhỏ hơn và cung kia lớn hơn $180^\circ$.
-
Là cung lớn $AB$, vì đi từ $A$ đến $B$ qua $C$. Cung nhỏ là cung $AB$ không chứa $C$.
-
Phải nói góc quét phản tại tâm theo cung lớn bằng $200^\circ$; góc nhỏ giữa hai tia là $160^\circ$. Không gọi $200^\circ$ là góc nhỏ.
-
Không. Có thể $C=A,D=B$, hoặc hai cặp khác nhau. Đẳng thức số đo không tự bổ sung điều kiện các điểm phân biệt; khi cần một phân chia vòng tròn phải nêu riêng.
-
Có hai, đối xứng nhau qua đường $OA$. Hai tia tạo góc $60^\circ$ ở hai phía mỗi tia cắt đường tròn một điểm; không còn tia nào khác có góc nhỏ ấy.
Bài 15–16. Thử thách: lập luận và kiểm tra điều kiện
-
Tổng quát số điểm $B$ cho góc nhỏ $AOB=\alpha$ với $A$ cố định, xét $0<\alpha\le180^\circ$.
Gợi ý bài 15
Tách góc bẹt với góc nằm giữa hai biên.
-
Cho ba điểm $A,B,C$ theo một chiều quanh đường tròn. Muốn nói cung từ $A$ đến $C$ qua $B$ là cung nhỏ, chỉ thông tin thứ tự có đủ không?
Gợi ý bài 16
Thứ tự không quyết định tổng góc quét.
Mở đáp án và lời giải bài 15–16
-
Nếu $0<\alpha<180^\circ$, có hai tia ở hai phía $OA$, nên hai điểm $B$. Nếu $\alpha=180^\circ$, hai tia ấy trùng thành tia đối của $OA$, nên một điểm là đầu kia đường kính. Trường hợp $\alpha=0$ bị loại bởi điều kiện đã cho.
-
Chưa. Có thể cung $AB$ và $BC$ theo chiều ấy dài theo số đo $40^\circ,50^\circ$, tổng $90^\circ$, là cung nhỏ; cũng có thể $120^\circ,130^\circ$, tổng $250^\circ$, là cung lớn. Cần biết số đo hoặc điều kiện vị trí bổ sung.
5. Phiếu in và học tiếp
Hai tài liệu dưới đây là bộ phiếu và hướng dẫn của mô-đun. Các ví dụ mở rộng, bài nâng cao và thử thách trên trang này được học trực tiếp trên web.