Loại nghiệm không thỏa điều kiện phương trình lớp 9
Phương trình tích và phương trình chứa ẩn ở mẫu · Toán lớp 9
Cập nhật: 27/10/2026 · Mục tiêu L9-06-B5
Nghiệm của tử số hoặc của phương trình sau khử mẫu mới là ứng viên. Để kết luận, phải đối chiếu với mẫu và thử phương trình ban đầu; thao tác chia tùy tiện lại có thể làm mất một nghiệm thật.
Sau bài này, em có thể:
- Phân biệt nghiệm ứng viên và nghiệm hợp lệ.
- Xét số nghiệm cùng ảnh hưởng của điều kiện và tham số.
Cần biết trước: Phương trình bậc nhất, phân tích nhân tử và phân thức lớp 8; mô-đun 05.
Chọn mức học phù hợp. Đọc kiến thức và ví dụ trước, tự làm bài nền tảng rồi chọn phần nâng cao hoặc thử thách. Đọc điều kiện của từng bài và ghi căn cứ của mỗi bước. Em có thể chia thành nhiều lần học; không cần hoàn thành mọi bài trong một buổi.
Với bảng hoặc công thức dài, em có thể vuốt ngang trong khung để xem đầy đủ.
1. Kiến thức và phương pháp
Một phân thức bằng $0$ khi tử bằng $0$ và mẫu khác $0$. Với phương trình phân thức, những giá trị làm mẫu ban đầu bằng $0$ luôn bị loại. Ngược lại, với phương trình tích đa thức, các giá trị làm một nhân tử bằng $0$ thường là nghiệm cần giữ; không được chia để mất chúng. Đếm nghiệm sau khi loại, không trước.
2. Ví dụ có lời giải
Ví dụ 1. Hai nghiệm tử, một nghiệm hợp lệ
Cơ bản
Đề bài
Giải $(x^2-9)/(x-3)=0$.
Lời giải và cách suy nghĩ
Miền $x\ne3$. Tử bằng $0$ cho $x=3,-3$; loại $3$, nhận $-3$. Thử tử $0$, mẫu $-6$.
Cách tự kiểm
Tử và mẫu đồng thời bằng $0$ không tạo giá trị phân thức.
Ví dụ 2. Ứng viên duy nhất bị loại
Cơ bản
Đề bài
Giải $(x^2-9)/(x-3)=6$.
Lời giải và cách suy nghĩ
Miền $x\ne3$. Rút thành $x+3=6$ cho ứng viên $3$, không thuộc miền. Vậy vô nghiệm.
Cách tự kiểm
Không bổ sung $x=3$ vì công thức gọn có nghĩa.
Ví dụ 3. Khử mẫu cho đúng điểm loại
Cơ bản
Đề bài
Giải $1/(x+2)=(x+3)/(x+2)$.
Lời giải và cách suy nghĩ
Miền $x\ne-2$. Khử mẫu được $1=x+3$, cho $x=-2$ bị loại. Không có nghiệm.
Cách tự kiểm
Thử không thể thực hiện tại giá trị đã loại.
Ví dụ 4. Tích và phân thức khác nhau
Cơ bản
Đề bài
So nghiệm của $x(x-4)=0$ và $x/(x-4)=0$.
Lời giải và cách suy nghĩ
Phương trình tích có $0,4$. Phân thức cần $x\ne4$, rồi tử bằng $0$, nên chỉ $0$. Không dùng chung một tập nghiệm cho hai dạng.
Cách tự kiểm
Vị trí nhân tử ở mẫu hay ở tích quyết định vai trò điểm $4$.
Ví dụ 5. Vô số nghiệm nhưng vẫn có điểm loại
Vận dụng
Đề bài
Giải $(x^2-16)/(x-4)=x+4$.
Lời giải và cách suy nghĩ
Miền $x\ne4$. Sau rút gọn hai vế đồng nhất, nên mọi $x\ne4$ là nghiệm. Điểm $4$ không trở lại.
Cách tự kiểm
Vô số nghiệm không có nghĩa toàn bộ $\mathbb R$.
Ví dụ 6. Nghiệm phụ thuộc điểm bị loại
Nâng cao
Đề bài
Giải $(x-m)(x-1)/(x-m)=0$ theo $m$.
Lời giải và cách suy nghĩ
Miền $x\ne m$. Rút thành $x-1=0$, ứng viên $1$. Nếu $m\ne1$, nhận $1$; nếu $m=1$, ứng viên bị loại, vô nghiệm.
Cách tự kiểm
Tham số có thể đổi tính hợp lệ mà không đổi phương trình gọn.
Ví dụ 7. Hai mẫu bị loại sau khử nhân tử
Vận dụng
Đề bài
Giải $(x-1)(x-2)/[(x-1)(x-3)]=0$.
Lời giải và cách suy nghĩ
Miền $x\ne1,3$. Tử cho $1,2$; chỉ $2$ hợp lệ. Khử $x-1$ không cho nhận lại $1$.
Cách tự kiểm
Giữ tất cả mẫu gốc, không chỉ mẫu còn lại.
Ví dụ 8. Một hằng số không bằng không
Nâng cao
Đề bài
Giải $(x+1)/(x+1)=0$.
Lời giải và cách suy nghĩ
Miền $x\ne-1$; trên đó vế trái $1$, nên không thể bằng $0$. Tử có nghiệm $-1$ nhưng chính là điểm mẫu bằng $0$.
Cách tự kiểm
Đây là ví dụ không có nghiệm hợp lệ.
3. Lỗi thường gặp và cách tránh
- Nhận nghiệm của tử mà chưa xét mẫu.
- Bổ sung điểm loại sau rút gọn.
- Chia phương trình tích làm mất nghiệm thật.
4. Tự luyện theo mức độ
Em tự làm và ghi cách giải trước khi mở gợi ý hoặc đáp án. Với bài chứng minh, cần nêu giả thiết và căn cứ; với dữ liệu đo hoặc khảo sát, ghi kết quả thực đã dùng. Một ví dụ giả định trong lời giải không thay cho kết quả thực hành của em.
Bài 1–4. Nắm vững nền tảng
-
Giải $(x^2-4)/(x-2)=0$.
Gợi ý bài 1
Giải tử rồi loại theo mẫu.
-
Giải $(x^2-4)/(x-2)=4$ và giải thích trường hợp bị loại.
Gợi ý bài 2
Rút trên miền $x\ne2$.
-
Giải $1/(x-1)=x/(x-1)$.
Gợi ý bài 3
Giữ điểm loại sau khử mẫu.
-
So sánh chia $x(x-3)=0$ cho $x$ với khử mẫu trong $x/(x-3)=0$. Nêu nghiệm đúng của mỗi phương trình.
Gợi ý bài 4
Phân biệt nhân tử và mẫu.
Mở đáp án và lời giải bài 1–4
-
Miền $x\ne2$. Tử cho $x=\pm2$, loại $2$, nên chỉ $x=-2$.
-
Phương trình gọn $x+2=4$ cho $x=2$, bị loại từ mẫu gốc. Vì không còn ứng viên nào, phương trình vô nghiệm.
-
Cần $x\ne1$. Khử mẫu được $x=1$, không hợp lệ; vậy vô nghiệm.
-
Tích có nghiệm $0,3$; chia cho $x$ sẽ mất $0$. Phân thức cần $x\ne3$, rồi tử bằng $0$, nên chỉ $0$; khử mẫu hợp lệ trên miền ấy.
Bài 5–8. Củng cố và vận dụng
-
Giải $(x^2-25)/(x-5)=0$.
Gợi ý bài 5
Loại nghiệm tử trùng mẫu.
-
Giải $(x-4)/(x-4)=2$.
Gợi ý bài 6
Trên miền nó bằng hằng nào?
-
Giải $x(x+2)=0$ rồi giải $x/(x+2)=0$.
Gợi ý bài 7
Ở phân thức cần ghi miền trước.
-
Giải $(x^2-1)/(x+1)=3$.
Gợi ý bài 8
Miền loại $-1$.
Mở đáp án và lời giải bài 5–8
-
Miền $x\ne5$; tử cho $\pm5$, nên nhận duy nhất $-5$.
-
Miền $x\ne4$; vế trái $1\ne2$, nên vô nghiệm.
-
Tích có $0,-2$. Phân thức chỉ có $0$ vì $-2$ làm mẫu bằng $0$.
-
Rút thành $x-1=3$ cho $x=4$, hợp lệ; thử $15/5=3$.
Bài 9–14. Nâng cao: kết hợp kiến thức và suy luận
-
Giải $(x^2-16)/(x+4)=-8$.
Gợi ý bài 9
Ứng viên từ $x-4=-8$ có hợp lệ không?
-
Giải $(x^2-1)/(x-1)=x+1$ và nêu vì sao không nhận $1$.
Gợi ý bài 10
Đẳng thức gọn đúng trên miền nào?
-
Một bạn nhận mọi nghiệm của $(x-2)(x+3)=0$ cho phương trình $(x-2)(x+3)/(x-2)=0$. Sửa.
Gợi ý bài 11
Mẫu loại đúng một nghiệm tử.
-
Giải $1/(x+1)=2/(2x+2)$.
Gợi ý bài 12
Không bỏ điểm loại khi rút hệ số.
-
Với phương trình có miền $x\ne-2,3$, sau khử mẫu được $(x+2)(x-3)(x-5)=0$. Kết luận nghiệm nào?
Gợi ý bài 13
Loại các điểm cấm trong ba ứng viên.
-
Vì sao việc thử một ứng viên vào công thức rút gọn chưa đủ để kiểm nghiệm của phân thức gốc?
Gợi ý bài 14
Công thức gọn có thể có miền rộng hơn.
Mở đáp án và lời giải bài 9–14
-
Miền $x\ne-4$. Ứng viên $-4$ bị loại, nên vô nghiệm.
-
Mọi $x\ne1$ là nghiệm. Tại $1$ mẫu gốc bằng $0$ nên biểu thức không xác định, dù hai công thức sau rút gọn giống nhau.
-
Tử cho $2,-3$, nhưng miền $x\ne2$. Chỉ $-3$ là nghiệm; thay lại tử $0$, mẫu $-5$.
-
Miền $x\ne-1$; hai vế cùng $1/(x+1)$, nên mọi $x\ne-1$ thỏa.
-
Ứng viên $-2,3,5$; chỉ $5$ thuộc miền. Nếu các biến đổi đều tương đương trên miền đã ghi thì nghiệm duy nhất là $5$.
-
Chẳng hạn $(x^2-4)/(x-2)=4$ rút thành $x+2=4$. Ứng viên $2$ thỏa công thức sau nhưng phân thức gốc không xác định. Phải kiểm miền ban đầu hoặc thử chính biểu thức gốc.
Bài 15–16. Thử thách: lập luận và kiểm tra điều kiện
-
Giải theo $a$: $(x-a)(x+a)/(x-a)=0$.
Gợi ý bài 15
Miền $x\ne a$; xem khi nào ứng viên còn lại cũng bị loại.
-
Với $a$ thực, phân loại số nghiệm của $(x^2-4)/(x^2-a^2)=0$. Có thể có đúng một nghiệm không?
Gợi ý bài 16
Tử cho hai ứng viên đối nhau; mẫu loại chúng theo cách nào?
Mở đáp án và lời giải bài 15–16
-
Ứng viên sau rút gọn là $x=-a$. Nếu $a=0$, nó trùng điểm loại nên vô nghiệm. Nếu $a\ne0$, $-a\ne a$, nên nghiệm duy nhất $x=-a$.
-
Tử cho $x=2,-2$. Nếu $a=2$ hoặc $a=-2$, cả hai làm mẫu bằng $0$, nên vô nghiệm. Nếu $a\ne\pm2$, cả hai đều hợp lệ, nên có hai nghiệm. Không có trường hợp đúng một nghiệm vì hai ứng viên bị loại đồng thời.
5. Phiếu in và học tiếp
Hai tài liệu dưới đây là bộ phiếu và hướng dẫn của mô-đun. Các ví dụ mở rộng, bài nâng cao và thử thách trên trang này được học trực tiếp trên web.